Znaki legionowe


Sztandar signum był zwykle w kształcie podniesionej w górę ręki umieszczonej na drzewcu. Jego chorążym był signifer.

Rzymski sztandar (signum lub signa Romanum) był to proporzec, flaga lub baner przytwierdzony do drzewca, który identyfikował rzymski oddział lub jazdę. Sztandar odgrywał bardzo ważną rolę w armii. Stanowił miejsce zbiórki, był symbolem dumy i pozwalał przeprowadzać zorganizowane ruchy na polu bitwy. W przypadku znaku dźwiękowego (odgłos z trąby) wszyscy żołnierze przysługujący do oddziału i sztandaru kierowali oczy na proporzec, aby przygotować się na odpowiednie rozkazy. Chorąży wykonywał różnego rodzaju ruchy sztandarem – opuszczał, podnosił, machał – czym wskazywał taktykę i kolejne ruchy oddziału.

Sztandary były na tyle istotne w rzymskiej armii, że niejednokrotnie toczono celowe wojny o zwrot utraconych znaków.

W czasach republikańskich sztandary zwykle posiadały oznaczenia SPQR, czyli Senatus Populusque Romanus (Senat i Lud Rzymski), co oznaczało, że legion czy kohorta przynależała do obywateli i rzeczpospolitej.

We wczesnym okresie republiki właściwym sztandarem wojskowym (signum militare) była po prostu wiązka trawy zatknięta na końcu drzewca. Potem wprowadzono znany znak otwartej dłoni (manipulus), by wreszcie na metalowych drążkach umieścić figury symbolicznych zwierząt. Pliniusz Starszy w dziele Historia naturalna (X.16) wymienia pięć zwierząt: wilka, orła, dzika, konia lub Minotaura. Wraz z reformami wojskowymi Gajusza Mariusza (pod koniec II wieku p.n.e.) zrezygnowano z „czworonogów” i oparto się jedynie na wizerunku orła (aquila).

Sacramentum


Żołnierze rzymscy składali wojskową przysięgę (sacramentum militare lub militum/militiae). Przysięga była składana, aby udowodnić swoją lojalność konsulowi w czasach republikańskich, a za cesarstwa cesarzowi. Od III wieku n.e. przysięgi odbywały się co roku, dnia 3 stycznia. W późnym okresie cesarstwa, przysięga powodowała liczne konflikty z chrześcijanami, którzy służyli w armii, i którzy często stawali się męczennikami. Tertulian m.in. potępiał legionistów wyznających wiarę w Chrystusa i składających przysięgę na wierność cesarzowi; jednoznacznie podkreślając, że jedyny sakrament jaki każdy chrześcijanin powinien za swojego życia złożyć to chrzest.

Przykład przysięgi, jaką musieli złożyć legioniści przekazał nam Wegecjusz:

Iurant autem milites omnia se strenue facturos quae praeceperit imperator, numquam deserturos militiam nec mortem recusaturos pro Romana republica!

A żołnierze przysięgają, że będą wiernie wykonywać wszelkie cesarskie rozkazy, że nigdy nie porzucą służby, i nie będą unikać śmierci za rzymską Republikę1.

Wegecjusz, O sztuce wojskowej, 2.5

Co więcej, przysięga równała się całkowitemu oddaniu żołnierzy dla znaku, za który gotowi byli polec. W sytuacjach wyraźnie niekorzystnych dla rzymskich żołnierzy ciskano nimi w nacierających i przeważających wrogów, aby zmusić do kontrataku własnych żołnierzy.

Każdy manipuł (później kohorta lub centuria) posiadał swój znak (signum), zwykle w kształcie podniesionej w górę ręki umieszczonej na drzewcu, który nosił stale wyznaczony do tego chorąży (signifer). W czasach cesarstwa w legionie znajdowało się 59 takich sztandarów. W każdej kohorcie, w pierwszej centurii signifer niosący sztandar był najstarszym rangą.

Signum posiadało także kilka tzw. phalarae (medaliony) lub emblematów oddziału. Na czubku drzewca znajdowała się wzniesiona do góry ręka (manus) lub głowa włóczni w kształcie liścia.

Oprócz tego legiony posiadały symboliczne znaki kultowe, najczęściej znak z wyobrażeniem orła. Znakiem tym była zazwyczaj tablica z oznaczeniem legionu oraz metalową dłonią na szczycie, przymocowana na metalowym drągu, obitym kolistymi emblematami, z wieńcem laurowym.

Znaki te odgrywały w wojsku rzymskim dużą rolę, zarówno praktyczną, jak i symboliczną:

  • ułatwiały utrzymanie łączności pomiędzy oddziałami w walce
  • były symbolem jedności oddziału i nienaruszalności porządku wojskowego

W czasie spokoju znaki spoczywały w świątyni Saturna, podczas gdy w czasie kampanii znaki przechowywano w małej świątyni w obozie.

Signifer – chorąży oddziału


Sztandar aquila przedstawiał orła z podniesionym skrzydłami, otoczonego wieńcem laurowym. Jego chorążym był aquilifer.
Autor: MatthiasKabel | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Signifer był łatwo rozpoznawalny w czasie bitwy. Na otwarty hełm miał narzuconą skórę wilka, niedźwiedzia (signifer legionistów) lub lwa (signifer pretorian), z łapami związanymi na piersi. Signifer auxiliares, czyli wojsk pomocniczych zakładał skórę niedźwiedzia, ale bez pyska. Podobnie ubrani występowali trębacze wyposażeni w trąby i rogi.
Owe skóry, łączące się z odwieczną magią związaną ze zwierzętami i totemizmem, miały być oczywiście źródłem mocy.

Rola chorążego była niezwykle niebezpieczna, gdyż żołnierz musiał stać w pierwszym rzędzie i mógł się chronić jedynie małą okrągłą tarczą. Utrata znaku stanowiła hańbę dla żołnierzy. W razie niechybnej klęski signifer ratował znak, zrywając na przykład orła z drzewca.

W Republice Rzymskiej signifer odnosił się do wszystkich rodzajów chorążych, ale za czasów Cesarstwa signifer był już tylko jednym z wielu typów signiferi, do których zaliczano również:

  • aquilifers – signifer wyznaczony do noszenia legionowego symbolu – aquili;
  • draconarii – signifer niosący sztandar jazdy – draco;
  • imaginifers – signifer, który nosił sztandar cesarza – imago;
  • vexillarii – signifer niosący sztandar i emblemat legionu- vexillum.

Poniżej przedstawione są używane rodzajów sztandarów w armii rzymskiej.

Aquila


Od czasów Gajusza Mariusza (II połowa II wieku p.n.e.) wyłącznym znakiem legionów był orzeł srebrny (później złocisty), z podniesionymi skrzydłami, będący symbolem Jowisza (aquila). W tych czasach chorąży otrzymał miano aquilifera i przysługiwała mu kolista tarcza.

Draco


Wizerunek draconariusadraco autorstwa Petera Conolly’iego.

Draco był to sztandar wojskowy rzymskiej jazdy, który trzymany był przez draconariusa i reprezentował kohortę. Wegecjusz podaje, że w IV wieku n.e. każda kohorta legionowa posiadała własny znak draco.

Pojawienie się draco w armii rzymskiej wynikać może z pojawienia się jednostek sarmackich w II wieku n.e.2 Z kolei Franz Fiebiger stwierdził, że Rzymianie przejęli ten znak od Daków, którzy stosowali emblemat smoka3 lub of Partów.

Pierwotnie draco stosowały ludy stepowe, które opierały swoją armię na jeździe. Antyczny pisarz Flawiusz Arrian opisuje go jako długi rękaw wykonany zszytych zabarwionych kawałków materiału. Podejrzewa się, że mógł on pomagać konnym łucznikom w ocenie kierunku i siły wiatru.

Rzymianie sztandar draco pierwotnie zapewne używali go do swoich zawodów sportowych – Hippica Gymnasia – w których brała udział rzymska jazda. Igrzyska te polegały na pozorowanej walce dwóch grup żołnierzy, grających role Greków i Amazonek, którzy walczyli za pomocą oszczepów z drewnianym grotem. Zawody były także formą treningu manewrowości oddziałów.

Stopniowo draco został zaadoptowany w regularnym wojsku. Znak draco ukazywał smoka z otwartą paszczą i serpentynami / rękawem. Głowa smoka wykonana była z drewna i miedzi.

Imago


W okresie cesarstwa noszono też na drzewcu sztandaru popiersie imperatora (imago), jako głównodowodzącego wszelkich wojsk imperium, który noszony był przez imaginifera.

Vexillum


Jazda legionowa miała sztandary z tkaniny (vexillum) na poziomym drążku.

 

Sztandar vexillum składał się z tkaniny wiszącej na poprzeczce lancy lub kija, która posiadał nazwę i znak jednostki. Jego chorążym był vexillarius.

Labarum


Innym typem sztandaru był labarum. Był to sztandar legionów rzymskich (vexillum) używany tylko, gdy cesarz był z wojskiem. Była to czworokątna purpurowa chorągiew imperium ze złotymi frędzlami zawieszona na poprzecznej belce, na której osadzony był chrystogram Chi Rho. Została ona wprowadzona przez cesarza Konstantyna Wielkiego.

Związana z tym wydarzeniem jest pewna historia. Według przekazu Euzebiusza z Cezarei przed bitwą przy moście Mulwijskim (dnia 28 października 312 roku n.e.) Konstantyn Wielki miał wizję, która pozwoliła mu odnieść zwycięstwo. Koło południa miał ujrzeć na niebie świetlisty krzyż, a pod nim napis w grece – „Z tym zwyciężysz”. Znany bardziej w tłumaczeniu łacińskim In hoc signo vinces – „W tym znaku zwyciężysz”. Następnej nocy we śnie Chrystus nakazał mu użyć znaku krzyża przeciwko jego wrogom. Euzebiusz następnie opisuje labarum (sztandar legionowy) ze znakiem Chi Rho. Konstantyn jako pierwszy cesarz przeszedł na chrześcijaństwo. Zakończył politykę prześladowań chrześcijan i w 313 n.e. wydał edykt mediolański, proklamując swobodę wyznawania tej religii.

Przypisy

  1. Własne tłumaczenie
  2. Arrian wspomina tę jazdę jako Scythian, choć zapewne chodziło mu o sarmacką.
  3. Na kolumnie Trajana widać około 20 wyobrażeń sztandaru.

Źródła wykorzystane

  • Joshua J. Mark, Roman Standard, "Ancient.eu", 19 lutego 2014
  • Robert Vermaat, The Draco, the Late Roman military standard
  • Wegecjusz, O sztuce wojskowej

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!