Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Scutum


Przekrój tarczy scutum.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Dosłownie scutum oznacza „tarcza”. Była to tarcza owalna, a potem prostokątna, służąca do parowania ciosów, będąca stałym ekwipunkiem żołnierzy od V wieku p.n.e. do około 150 roku n.e., kiedy to służyła głównie już jako ozdobna tarcza pretorianów. Początkowo, w czasach republiki, stosowano tarczę owalną, którą jednak zastąpiono zdecydowanie trwalszą i efyktywniejszą scutum prostokątną. Jej wprowadzenie było przypisywane legendarnemu Markowi Furiuszowi Kamillusowi podczas pierwszej wojny samnickiej. Wcześniejsza tarcza owalna (clipeus) najprawdopodobniej stosowana była pod wpływem etruskim.

Polibiusz podaje dosyć dokładny opis scutum z III wieku p.n.e. W jego czasach tarcza wykonywana była z dwu warstw cienkich desek ułożonych naprzemiennie jak klepka i sklejonych klejem wołowym. Całość pokrywana była płótnem i skórą. Przez środek tarczy biegło wrzecionowate wzmocnienie rozszerzające się w części centralnej. W tym miejscu tarcza była wzmocniona dodatkowo żelaznym lub brązowym umbem (tzw. taśmowatym). Polibiusz podaje ze dzięki okuciu środka, tarcza w bliskim starciu pełniła funkcje broni zaczepnej pozwalając „napierać” na przeciwnika. Góra i dół tarczy okuwane były żelazem. Z tylu na wysokości umba znajdowało się wgłębienie i poziomy imacz. Cała tarcza miała wymiary ok. 110 x 66 x 1-2 cm i była wypukła w zarysie.

Scutum w czasach Republiki Rzymskiej. Wczesna forma tarczy.

Tarcza była na tyle duża, że zasłaniała całe tułowie legionisty oraz lekko wypukła, co z kolei powodowało że ciosy przeciwników ześlizgiwały się po nierównej powierzchni. Miała 120 cm wysokości, 100 cm szerokości i do 19 mm grubości.
Scutum składała się z dwóch warstw desek połączonych klejem wołowym, od zewnątrz dodatkowo pokrywała ją warstwa płótna i skóry cielęcej. Tarczę wykonywano także z trzech cienkich warstw drewna o grubości 2 mm, które następnie podlegały odpowiedniemu uformowaniu, aby otrzymać wypukły kształt tarczy. Wokół brzegów tarczy biegła metalowa obręcz, zabezpieczająca ją przed ciosami i pozwalająca postawić tarczę na ziemi.

Pośrodku scutum była przymocowana żelazna wypukłość, nazywana „guzem” lub „pępkiem” (umbo), która dodatkowo wzmacniała tarczę oraz miała za zadanie przyjmować ciosy w najwrażliwszym punkcie tarczy, a przy tym osłaniać dłoń znajdującą się bezpośrednio za nim. Pod umbem, od strony wewnętrznej znajdował się poziomy imacz do objęcia dłonią. Na powierzchni tarczy, celem upiększenia, malowano różne figury oraz godła, na przykład sylwetki zwierząt (orły), wieńce wawrzyńcowe czy symbol pioruna.

Spośród wyposażenia legionistów rzymskich scutum było najbardziej wyróżniającym się elementem i stanowiła ich główne uzbrojenie ochronne. Piechurzy podczas walki nosili ją w lewej ręce, w marszu zawieszali ją na plecach za pomocą rzemienia u szyi. Aby chronić ją przed deszczem, scutum chowano na czas marszu w specjalnym pokrowcu z koziej, lub wołowej skóry.
Owalną tarczę z czasów republiki nosili pretorianie, na przykład podczas uroczystości. Podczas walki używali tarcz prostokątnych, tak jak legioniści. Okrągłą tarczę nosili auxilia.

Tarcza z czasów Cezara znaleziona w Egipcie tzw. Scutum z Fayum jest najstarszym zachowanym egzemplarzem. Wykonana była z trzech warstw desek i pokryta była filcem z owczej wełny. Posiadała także wzdłużne wrzecionowate wzmocnienie, które przetrwano do końca I wieku p.n.e. Występowała tez później ale raczej jako tarcza ceremonialna używana przez pretorianów do ok. 150 roku n.e.
W II połowie I wieku n.e. tarcza przeszła pierwszy etap przemian. Odcięto górę i dół tarczy, zmniejszając w ten sposób jej ciężar chociaż nadal pozostawiano wrzecionowatą wypukłość i umbo typu taśmowatego. Tarcza posiadała okucia wzdłuż wszystkich krawędzi. Około 20 roku n.e. znowu nastąpiły kolejne przemiany: znikła wrzecionowata wypukłość, a uchwyt i osłonę ręki stanowiło żelazne umbo. Wzór ten pojawił się za czasów Augusta i zachował do 100 roku n.e.

Tarcza była na tyle duża, że zasłaniała całe tułowie legionisty oraz lekko wypukła, co z kolei powodowało że ciosy przeciwników ześlizgiwały się po nierównej powierzchni. Miała 120 cm wysokości, 100 cm szerokości i do 19 mm grubości.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Ostatni etap rozwoju scutum obrazuje tzw. tarcza z Dura Europos (III wiek n.e.) znaleziona na terenie Mezopotamii. Pojawiła się ona najwcześniej już 40-50 roku n.e. W tej tarczy wszystkie boki zostały wyprostowane. Jej wymiary to ok. 110x70x1-2 cm. Tarcze takie wykonywane były z trzech warstw cienkich drewnianych desek grubości 2 mm, które sklejano tak by nadać tarczy kształt wypukły. Imak i ręka chronione były żelaznym umbem. Tarcza pokryta była skorą lub płótnem. Krawędzie okuwano żelazem lub brązem. Ta odmiana była optymalna tzn. najbardziej dostosowana do uzbrojenia i sposobu walki legionisty. Dosyć pokaźnych rozmiarów dawała żołnierzowi doskonałą ochronę tych części ciała które pozostawały odsłonięte a wiec nogi i ręce. Jednak ze względu na ciężar pozwalała jak się szacuje na ekstensywną 5 minutowa walkę wręcz. Po upływie tego czasu żołnierz odrzucał tarcze lub następowała wymiana linii w kohorcie bądź całych jednostek.

Owalna tarcza rzymskiego legionisty. Obowiązywała ona od przełomu II i III wieku n.e. aż do upadku imperium.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Najbardziej widowiskowa i kojarząca się z rzymską tarczą jest zasłona w postaci tzw. żółwia (testudo) chroniąca przed oszczepami oraz ostrzałem z łuków, proc itp. Żółwia stosowano w działaniach defensywnych jak i ofensywnych. Doskonale sprawdzał się na polu walki jak i w czasie oblężenia i szturmu zabudowań przeciwnika. Kolorystyka i symbolika tarcz określała przynależność do konkretnej jednostki w tym wypadku legionu. Znany jest przypadek opisany przez Tacyta, kiedy w czasie drugiej bitwy pod Kremoną dwóch legionistów zabrało tarcze poległych przeciwników i dostało się pod osłona nocy do obozu, aby zniszczyć katapultę. Częstym motywem pojawiającym się na tarczach były pioruny – symbol boga wojnyMarsa; skrzydła symbolizowały boginie zwycięstwa Nike, natomiast powrósło nawiązywało do chłopskiej tradycji armii obywatelskiej.

Na przełomie II i III wieku n.e. scutum wyszła z użycia i zastąpiona została nowym typem tarczy owalnej, która przetrwała aż do aż do schyłku i upadku imperium. Tarcze takie znajdowały się już wcześniej na wyposażeniu oddziałów posiłkowych (auxiliares). O podobnych wymiarach były jednak płaskie i owalne w zarysie. Posiadały metalowe okucia oraz umbo. Tego rodzaju tarcze widnieją na kolumnie Trajana ukazującej oddziały posiłkowe. Jedną z takich tarcz bogato malowanych tarcz znaleziono w Dura Europos. Najczęściej nawiązywały do zoomorficznych bądź roślinnych i geometrycznych wzorów które świadczyły o barbarzyńskim pochodzeniu oddziałów auxiliarnych.

Jedyna znana rzymska tarcza scutum, która przetrwała do naszych czasów. Znalezisko pochodzi z ok. 250 roku n. e. Została odnaleziona w Dura Europos (dzisiejsza Syria).

Źródła wykorzystane

  • Stowarzyszenie Pro Antica
  • Simkins Michael, The Roman Army from Caesar to Trajan
  • Warry John, Armie świata antycznego, Warszawa 1995
  • Żygulski Zdzisław, Broń Starożytna

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów