Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Scutum

Scutum
Tarcza była na tyle duża, że zasłaniała całe tułowie legionisty oraz lekko wypukła, co z kolei powodowało że ciosy przeciwników ześlizgiwały się po nierównej powierzchni.

Dosłownie scutum oznacza “tarcza” (l.mn. scuta). Była to tarcza owalna, a potem prostokątna, służąca do parowania ciosów, będąca stałym ekwipunkiem żołnierzy rzymskich od V p.n.e. do około końca III wieku n.e., kiedy to zaprzestano używania prostokątnych tarcz, a przyjęły się owalne lub okrągłe.

We wczesnym Rzymie rzymscy żołnierze uzbrojeni byli na wzór greckich hoplitów, co mogło też po części wynikać z wpływów etruskich w Rzymie. W ich wyposażeniu była okrągła tarcza – clipeus – która była mniejsza od późniejszego scutum.

W IV wieku n.e., zdecydowano się odejść od taktyki hoplickiej, na rzecz systemu manipularnego, który wymagał zmian w uzbrojeniu. Przeprowadzenie reform jest przypisywane legendarnemu Markowi Furiuszowi Kamillusowi, podczas pierwszej lub drugiej wojny samnickiej (343-341 lub 327-304 p.n.e.

Scutum owalne

Scutum w czasach Republiki Rzymskiej. Wczesna forma tarczy.

Polibiusz podaje dosyć dokładny opis1 scutum z II wieku p.n.e. W jego czasach tarcza wykonana była z dwu warstw cienkich desek ułożonych naprzemiennie jak klepka i sklejonych klejem wołowym. Całość pokrywana była płótnem i skórą. Przez środek tarczy biegło wrzecionowate wzmocnienie rozszerzające się w części centralnej. W tym miejscu tarcza była wzmocniona dodatkowo żelaznym lub brązowym umbem (tzw. taśmowatym), nazywanym “guzem” lub “pępkiem”.

Polibiusz podaje ze dzięki okuciu środka, tarcza w bliskim starciu pełniła funkcje broni zaczepnej pozwalając “napierać” na przeciwnika. Zaznaczyć należy, że “guz” miał także za zadanie przyjmować ciosy w najwrażliwszym punkcie tarczy, a przy tym osłaniać dłoń znajdującą się bezpośrednio za nim. Góra i dół tarczy okuwane były żelazem. Z tyłu na wysokości umba znajdowało się wgłębienie i poziomy imacz, do objęcia dłonią. Na powierzchni tarczy, celem upiększenia, malowano różne figury oraz godła, na przykład sylwetki zwierząt (orły), wieńce wawrzynowe czy symbol pioruna. Częstym motywem pojawiającym się na tarczach były pioruny – symbol Jowisza lub skrzydła, które symbolizowały boginię zwycięstwa Nike.

Tarcza scutum była na tyle duża, że zasłaniała całe tułowie legionisty oraz lekko wypukła, co z kolei powodowało że ciosy przeciwników ześlizgiwały się po nierównej powierzchni.

Przykładem tarczy owalnej jest znaleziona – z czasów Cezara – tarcza w Egipcie (tzw. scutum z Fayum)2, która wykonana była z trzech warstw desek i pokryta była filcem z owczej wełny. Posiadała także wzdłużne wrzecionowate wzmocnienie, które przetrwano do końca I wieku p.n.e.

Scutum prostokątne

Przekrój prostokątnej tarczy scutum.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

W II połowie I wieku n.e. tarcza przeszła pierwszy etap przemian. Odcięto górę i dół tarczy. Nowe scutum – o kształcie prostokąta – pojawiło się najwcześniej już 40-50 roku n.e. Tarcza składała się z trzech warstw desek połączonych klejem wołowym, od zewnątrz dodatkowo pokrywała ją warstwa płótna i skóry cielęcej. Tarczę wykonywano także z trzech cienkich warstw drewna o grubości 2 mm, które następnie podlegały odpowiedniemu uformowaniu, aby otrzymać wypukły kształt tarczy. Podobnie jak w wersji wcześniejszej wokół brzegów tarczy biegła metalowa obręcz, zabezpieczająca ją przed ciosami. Charakterystyczny kształt pozwalał postawić tarczę na ziemi.

Jedyna zachowana do naszych czasów tarcza tego typu (z Dura-Europos w Syrii) miała 105,5 cm wysokości, 41 cm szerokości, 30 cm głębokości (ze względu na wypukły kształt) oraz grubość 5-6 mm. Jej waga wynosiła od 6 do 7 kg. Ogólnie przyjmuje się, że scutum ważyło do 10 kg.

Jedyna znana rzymska tarcza scutum, która przetrwała do naszych czasów. Znalezisko pochodzi z ok. 250 roku n. e. Została odnaleziona w Dura Europos (dzisiejsza Syria). Na tarczy widać wizerunek lwa, orła i skrzydlatych bóstw.

Spośród wyposażenia legionistów rzymskich scutum było najbardziej wyróżniającym się elementem i stanowiło ich główne uzbrojenie ochronne. Piechurzy podczas walki nosili ją w lewej ręce, w marszu zawieszali ją na plecach za pomocą rzemienia u szyi. Aby chronić ją przed deszczem, scutum chowano na czas marszu w specjalnym pokrowcu z koziej, lub wołowej skóry.

Owalną tarczę z czasów republiki nosili pretorianie, na przykład podczas uroczystości. Podczas walki używali tarcz prostokątnych, tak jak legioniści. Okrągłą tarczę nosiły oddziały auxilia.

Testudo

Najbardziej widowiskowa i kojarząca się z rzymską tarczą jest zasłona w postaci tzw. żółwia (testudo) chroniąca przed oszczepami oraz ostrzałem z łuków, proc itp. Żółwia stosowano w działaniach defensywnych jak i ofensywnych. Doskonale sprawdzał się na polu walki jak i w czasie oblężenia i szturmu zabudowań przeciwnika.

Znany jest przypadek opisany przez Tacyta, kiedy w czasie drugiej bitwy pod Bedriacum (69 n.e.) dwóch legionistów zabrało tarcze poległych przeciwników i dostało się pod osłoną nocy do obozu, aby zniszczyć katapultę.

Owalna tarcza rzymskiego legionisty. Obowiązywała ona od przełomu II i III wieku n.e. aż do upadku imperium.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Schyłek

Na przełomie II i III wieku n.e. scutum wyszło z użycia i zastąpione zostało nowym typem tarczy owalnej, która przetrwała aż do aż do schyłku i upadku imperium. Tarcze takie znajdowały się już wcześniej na wyposażeniu oddziałów posiłkowych (auxiliares). Były płaskie i owalne w zarysie. Posiadały metalowe okucia oraz umbo. Tego rodzaju tarcze widnieją na kolumnie Trajana ukazującej oddziały posiłkowe. Najczęściej nawiązywały do zoomorficznych bądź roślinnych i geometrycznych wzorów które świadczyły o barbarzyńskim pochodzeniu oddziałów auxiliarnych.

Przypisy
  1. Polibiusz, Dzieje, VI, 23
  2. Są jednak głosy sugerujące, że odnaleziony obiekt nie jest po prostu egipską tarczą, wzorowaną na scutum.
Źródła wykorzystane
  • Stowarzyszenie Pro Antica
  • Michael Simkins, The Roman Army from Caesar to Trajan
  • Graham Summer, Raffaele D'Amato, Arms and Armour of the Imperial Roman Soldier
  • John Warry, Armie świata antycznego, Warszawa 1995
  • Zdzisław Żygulski, Broń Starożytna

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów