Wojna Rzymu z Sertoriuszem

(80 - 72 p.n.e.)


Sertoriusz ukazany na obrazie Gerarda van der Kuijla. Jest to alegoryczna reprezentacja dobrego zarządcy, który przedkłada wytrwałość i upór nad przemoc. Scena ukazuje Sertoriusza radzącego swoim poddanym pojedyncze wyrywanie włosów z końskiego ogona, zamiast nagłego pojedynczego szarpnięcia. W ten sposób Sertoriusz miał przekonywać do swojej taktyki walki z armią rzymską. Preferował wojnę partyzancką, niżeli otwartą bitwę.

Sertoriusz (Quintus Sertorius) był rzymskim wodzem i politykiem żyjącym na przełomie II i I wieku p.n.e. Pochodził ze środkowej Italii, a swoją karierę polityczną związał z Gajuszem Mariuszem, przywódcą stronnictwa popularów i głównym rywalem Sulli (optymata). Pod rozkazami Mariusza służył w wojnie przeciw Cymbrom i Teutonom. W 98 roku p.n.e. jako trybun wojskowy walczył w Hiszpanii, podczas wojny sprzymierzeńczej (helium sociale, 90-88 p.n.e.) dowodził jednym z legionów rzymskich.

W trakcie wojny domowej w 87 roku p.n.e. był członkiem stronnictwa popularów oraz jednym z czterech wodzów mariańskich. W 83 roku p.n.e. miał objąć namiestnictwo prowincji Hiszpania Bliższa (Hispania Citerior). Miało to na celu zmuszenie go do opuszczenia Rzymu, gdzie miał zostać konsulem. Zanim jednak zdołał wyjechać, nominacja ta została cofnięta przez zdominowany przez optymatów senat. Sertoriusz zebrał mały oddział zwolenników, z którym udał się 82 roku p.n.e. na Półwysep Iberyjski, gdzie zyskał poparcie plemion celtiberyjskich. Z czasem został jednak, pod naciskiem dowódców Sulli, który skazał go na śmierć, zmuszony do opuszczenia Hiszpanii. Schronił się w ówczesnym mauretańskim Maroku, gdzie walczył w lokalnej wojnie w mieście Tanger i skąd odbył ekspedycję na Wyspy Kanaryjskie.

Powstanie w Hiszpanii


W I wieku p.n.e. plemiona iberyjskie podległe Rzymowi, coraz mocniej odczuwały jarzmo miasta znad Tybru. Plemiona tubylcze zmuszone były wysyłać swoich wojowników na niekończące się kampanie Rzymu. Rzymscy poborcy podatkowi, lichwiarze i wyżsi urzędnicy niemiłosiernie łupili tubylców, zmuszonych dodatkowo do utrzymywania stacjonujących tam armii rzymskich.

Luzytanie składali ofiary z jeńców, ich wnętrzności wykorzystywali do wróżenia. Ponadto Strabon, grecki geograf i hisotryk, na podstawie prac Artemidora, opisuje Luzytanów w „Geographia” jako lud pijący piwo, używający masła i wypiekający chleb ze zmielonych żołędzi.

Jednym z bardziej buntowniczo nastawionych ludów byli Luzytanie, zajmujący środkowo-wschodnią część Hiszpanii. Zostali oni po długim oporze podbici przez Rzym w 139 roku p.n.e. i stopniowo ulegali romanizacji. Powszechna nienawiść do Rzymian oraz występujące podziały wewnętrzne w państwie rzymskim zachęciły ich do szukania „lepszej przyszłości”. W tym celu w 80 roku p.n.e., Luzytanie wysłali emisariuszy do Sertoriusza z propozycją powrotu na Półwysep Iberyjski z Afryki. Miał on stanąć na czele powstania, które zwrócone miało być przeciwko Rzymowi Sulli. Sertoriusz, nie mogąc liczyć na amnestię, zapewne uznał że wykorzystanie niepodległościowych zapędów Luzytan jest najlepszym rozwiązaniem dla tej sytuacji. Wierzył, że w ten sposób pokona obóz Sulli.

Sertoriusz po zniszczeniu rzymskiej floty Gajusza Aureliusza Kotty wylądował na Półwyspie Iberyjskim. Według Plutarcha udał się on wpierw do Luzytanii, by tam zorganizować plemiona, a następnie pospieszył do walki. Siły Sertoriusza pokonały armię rzymską pod wodzą Fulfidiusza w bitwie nad Gwadalkiwirem (niektórzy historycy np. Philip Spann twierdzi, że bitwa miała miejsce w trakcie marszu do Luzytanii).

Dwie prowincje rzymskie: Hiszpania Bliższa (Hispania Citerior) i Dalsza (Hispania Ulterior), na początku I wieku p.n.e.
Autor: Panotxa | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Sertoriusz pojawiwszy się na ziemiach Luzytan przystąpił do organizowania samodzielnego państwa. Stolicą tego podmiotu politycznego uczynił miasto Osca (obecnie Huesca). Na wzór ustroju rzymskiego, utworzył hiszpański senat, w skład którego weszli jednak przedstawiciele wygnanych Rzymian. Nie mniej część stanowisk dowódczych w armii powierzył miejscowym wodzom i książętom, czym również zdołał pozyskać sobie wsparcie części arystokracji hiszpańskiej. Sertoriusz zwolnił tubylców z części podatków, zreformował sądy oraz co najważniejsze założył szkołę dla dzieci i młodzieży miescowych nobilów. Krok ten znacznie przyśpieszył romanizację prowincji, pomimo upadku powstania.

Zaniepokojone narastającym zagrożeniem siły Sulli zdecydowały się mianować dotychczasowego konsulaKwintusa Cecyliusza Metellusa Piusa prokonsulem i nadać mu uprawnienia zarządcze w Hiszpanii Dalszej (Hispania Ulterior). Pius ustanowił swoją bazą miasto Metellinum (obecne Medellín) i rozpoczął ataki na tereny zajmowane przez dowodzonych przez Sertoriusza buntowników. Mimo sprawnych działań, wszelkie ataki były odpierane, a armia rzymska dodatkowo musiała się mierzyć z szeroko zakrojonymi działaniami partyzanckimi. W ciągu dwóch lat walk, prokonsul Metellus Pius i jego wojsko byli wyniszczeni. Ponadto podwładny Sertoriusza – Lucjusz Hurtelejusz, pokonał armię Marcusa Domitiusa Calvinusa. Sertoriusz okazał swój geniusz wojskowy. Kolejne armie wysyłane przez senat, nie mogły dorównać buntownikom w polu. Sertoriusz odważnie stawiał im czoła zarówno w otwartym polu, jak i w wojnie podjazdowej, szarpiąc rzymskie szeregi i odcinając rzymskim legionistom dowóz żywności, a czasem i żołdu.

Wkrótce siły Sertoriusza, wzmocnione uchodzącymi z Italii przeciwnikami Sulli, głównie popularami, opanowały znaczną część Hiszpanii. Z Sardynii przybyły wojska Marka Perperny, będące niegdyś częścią armii Marka Emiliusza Lepidusa (konsul na rok 78 p.n.e.). Początkowo Perperna był niechętnie nastawiony do przejścia pod dowództwo Sertoriusza. Jednak wraz z informacją o nadchodzących wojskach Pompejusza (wezwane na pomoc przez Piusa), jego ludzie zmusili go do oficjalnego poparcia rebeliantów.
Ponadto Sertoriusz zawarł porozumienie z królem Pontu, Mitrydatesem VI Eupatorem, walczącym w tym samym czasie z Rzymianami na terenie Azji Mniejszej (źródła podają, iż wysłał królowi Pontu oddział wojska dowodzony przez Marka Mariusza, będącego dowódcą egejskiej floty władcy Pontu).

Pompejusz po przybyciu do Iberii zdecydował się wpierw oczyścić nadbrzeżne drogi oraz uporać się z podopiecznymi Sertoriusza. Kiedy jednak napotkał samego Sertoriusza (bitwa pod Lauro) musiał zarządzić odwrót. W tym czasie Metellus Pius w bitwie pod Italiką pokonał Hurtelejusza, który zginął w walce. Mimo dużej woli walki, siły powstańców zaczynały się wyczerpywać. Rzymianie mieli niemal nieograniczony dostęp do zasobów ludzkich oraz ogromne środki pieniężne. Plemiona hiszpańskie zdawały sobie z tego sprawę. Pomimo bitności i odwagi, nie byli w stanie równać się z rzymską machiną wojenną.

Mapa przedstawiająca bitwy podczas wojny z Sertoriuszem.
Histurion.pl

Sertoriusz na wieść o porażce Hurtelejusza uznał, że należy doprowadzić do bitwy z wojskami Pompejusza, zanim te zdążą się połączyć z armią Metellusa Piusa. Mająca miejsce w 75 roku p.n.e. bitwa pod rzeką Sucro ostatecznie nie dała rozwiązania, gdyż zarówno jedno ze skrzydeł Sertoriusza, jak i Pompejusza wycofały się z pola walki pod naporem przeciwnika. Siły Sertoriusza następnie zmierzyły się z połączonymi armiami Metellusa Piusa i Pompejusza, prawdopodobnie niedaleko Saguntum (obecne Sagunto). Ostatecznie armia Sertoriusza poniosła klęskę.

Gnejusz Pompejusz stanął na czele wojsk walczących ze zwolennikami Mariusza w Hiszpanii, którym przewodził Sertoriusz.
Rzeczpospolita

Rok 74 p.n.e. jest słabo udokumentowany. W tym czasie Pomepjusz i Metellus Pius prowadzili działania wojenne na ziemiach Celtoiberów, a Sertoriusz stopniowo tracił swoje wpływy. Nastroje w armii rebeliantów pogarszały się, a obóz powstańców zaczynał się dzielić. Marek Perperna, wciąż nie mogąc się pogodzić z rolą „drugiego”, stopniowo coraz śmielej krytykował Sertoriusza. Perperna popierany był przez część rzymskiej elity, której nie odpowiadało zrównywanie Rzymian z „barbarzyńcami”. Ponadto senat rzymski uchwalił amnestię dla wszystkich zbiegów politycznych, co przerzedziło szeregi armii Sertoriusza. Sertoriusz, widząc nieuchronny kres walki, usiłował wprowadzić ostrą dyscyplinę w armii, co i tak już podkopało jego autorytet.

W ciągu dwóch lat (75-73 p.n.e.) Pompejusz i Metellus Pius zdołali wyprzeć Sertoriusza do doliny rzeki Ebro. Tutaj piraci współpracujący z Sertoriuszem zaproponowali mu, że przewiozą go i jego armię na „Wyspy Szczęśliwe” (może były to Wyspy Kanaryjskie), z dala od armii i wpływów Rzymu. Sertoriusz podobno rozważał tę propozycję, lecz w końcu zdecydował się na walkę do końca.
Ostatecznie Marek Perperna zawiązał spisek przeciwko Sertoriuszowi w 72 roku p.n.e. i zabił wodza. Sam Perperna został wraz z armią zwabiony w pułapkę i schwytany przez Pompejusza. Marek Perperna zginął w walce i jak się okazało sam stał się ofiarą knowań.

Konsekwencje


Według historyka Howarda Hayesa Scullarda, zwycięskie wojska Pompejusza wykazały się humanitarnym podejściem wobec pokonanych. Wielu popleczników optymatów otrzymało obywatelstwa, kiedy zagorzali przeciwnicy zostali jedynie przesiedleni do Lugdunum Convenarum w południowej Galii.

Tak naprawdę wojna Sertoriusza była ostatnim powstaniem niepodległościowym plemion hiszpańskich. Od tej chwili można było mówić o ugruntowaniu władzy rzymskiej w regionie oraz zwiększeniu wpływu rodowitych Iberów na politykę wewnętrzną Imperium.

Źródła wykorzystane

  • Cary M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna, Warszawa 1992
  • Hałas Ryszard, Histurion.pl, 1 października 2013
  • Iwaszkiewicz Piotr, Łoś Wiesław, Stępień Marek, Władcy i wodzowie starożytności. Słownik, Warszawa 1998
  • Jaczynowska Maria, Historia starożytnego Rzymu, Warszawa 1983
  • Łoposzko Tadeusz, Tajemnice starożytnej żeglugi, Gdańsk 1977
  • Miłkowski Tadeusz, Machcewicz Paweł, Historia Hiszpanii, Wrocław 2002
  • Otałęga Zdzisław (red.), Encyklopedia historyczna świata. Tom II starożytność, część 1, Kraków 2000

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!