Powstanie Spartakusa

(73 - 71 p.n.e.)

Ten wpis dostępny jest także w języku: angielski

Rzeźba aurostwa Denisa Foyatiera.

Wraz z ekspansją Rzymu powstawać zaczęły coraz to większe latyfundia niewolnicze. Bezwzględna eksploatacja pracowników doprowadzała wielokrotnie do powstań niewolniczych. Szczególnie ciężki był los niewolników w szkołach dla gladiatorów. Wojownicy, którzy od dłuższego czasu planowali wybuch zbrojnego powstania przeciw rzymskiemu wyzyskowi i niesprawiedliwości społecznej, oczekiwali na pojawienie się charyzmatycznego dowódcy.

Spartakus


Gladiatorzy byli często jeńcami wojennymi lub niewolnikami, lecz czasem rekrutowali się spośród byłych żołnierzy.

Spartakus, był człowiekiem o silnym charakterze i inteligencji. Pochodził prawdopodobnie z Tracji1, kraju jeszcze niezależnego (potem Tracja stanie się jedną z prowincji Rzymu), ale już narażonego na odwetowe akcje Rzymu. Tracja znajdująca się na Półwyspie Bałkańskim, znana była z doskonale wyszkolonej piechoty, która używała sierpowatych mieczy.

Spartakus początkowo służył w rzymskiej armii jako najemnik tracki. Odznaczył się jako dobry żołnierz. Jednak potem za złe zachowanie i brak dyscypliny został oddany do szkoły gladiatorów w Kapui (zachodnie wybrzeże Półwyspu Apenińskiego). Spartakus, jako doskonały gladiator, przez pewien czas pełnił stanowisko nauczyciela szermierki w szkole gladiatorów w Kapui, uczył cennych „sztuk” tej walki. Tam za zabicie innego gladiatora, został przeniesiony do szkoły Batatiusa, szkoły bardzo ciężkiej i o silnym rygorze. Od jego imienia pochodzi nazwa „spartakiada„. Miał duże zdolności uczenia się walk.

Plutarch wspomina, że Spartakus miał żonę, z tego samego plemienia, która po jego zniewoleniu także została sprzedania jako niewolnica.

Powstanie


W roku 73 p.n.e wybuchł bunt pod dowództwem Spartakusa. Jego przyczyny odnajdują się w złym traktowaniu gladiatorów. 70 gladiatorów, w większości Traków i Galijczyków, towarzyszyło Spartakusowi w tym uwieńczonym powodzeniem przedsięwzięciu. Uzbrojeni w noże kuchenne (gladiatorzy nie mogli posiadać broni po za areną) odparli atak strażników i wydostali się na wolność. Już poza murami miasta stoczyli zwycięską bitwę ze ścigającym ich oddziałem, zdobywając na nich broń. Spartakus poprowadził swój oddział ku Wezuwiuszowi, rozłożył obóz w jego kraterze i czekał, aż Rzymianie go oblegną.

Zgromadzeni na Wezuwiuszu niewolnicy wybrali na wodzów obok Spartakusa – Kriksosa i Oinomaosa. Początkowa, niewielka grupa powstańców szybko rosła, zasilana przez zbiegłych z okolicznych majątków ziemskich niewolników. Wezuwiusz zamienił się w twierdzę, dającą schronienie 10.000 ludzi. Stali się oni postrachem wszystkich okolicznych bogatych Rzymian. Senat ostatecznie zdecydował się wysłać regularną armię przeciwko rebeliantom. Dowódcą rzymskim został Klaudiusz Glaber, wysłany przez pretora Publiusza Wariniusa, któremu Senat zlecił tą operację.

Kiedy Rzymianie byli już blisko obozowiska, Spartakus kazał swoim towarzyszom sporządzić z pnączy drabiny linowe, dzięki którym szybko przedostali się do podnóża wulkanu. Zabieg ten pozwolił okrążyć oddziały rzymskie i zaskoczyć je zwycięskim atakiem od tyłu.

Później Spartakus zwyciężał niejednokrotnie. Pokonał nawet samego pretora Wariniusa. Gladiatorzy mogli bez przeszkód rabować i pustoszyć Kampanię i Lukanię. Wódz próbował jednak hamować bezwzględność i okrucieństwo swoich towarzyszy. Jego postawa doprowadziła do rozłamu. Spartakus na czele swoich zwolenników postanowił maszerować ku północy i przejść przez Alpy, co umożliwiłoby jego ludziom rozproszenie się i dotarcie do własnych krajów i domostw. Reszta, głównie Galijczycy i Germanie pod dowództwem Kriksosa postanowiła dalej plądrować Italię.

Do Spartakusa przyłączali się wciąż nowi ochotnicy. Byli to wynędzniali i obdarci włóczędzy, więźniowie i zbiegli niewolnicy, których gladiatorzy uwalniali z wielkich posiadłości ziemskich. Wówczas armia gladiatorów sięgała już 60.000 ludzi.

W następnym roku przeciw rebeliantom Senat wysłał 4 legiony. Dowódcami armii rzymskiej byli: konsul Lucjusz Gellius i Lentulus Klodianus, którzy rozgromili wojska Kriksosa.

Umierający Spartakus. Spartakus był podziwiany przez starożytnych historyków za swoją zręczność wojskową i odwagę. Zwłaszcza ideologia marksistowsko-leninowska oddawała mu hołd jako mężnemu wojownikowi i uznała za prekursora walki uciśnionych przeciw uciskającym.

Chęć szybkiego rozprawienia się z buntownikami skłoniła zwycięskich dowódców do zaatakowania armii Spartakusa. Doszło wówczas do wielkiej bitwy, w której powstańcy pokonali rzymskich konsulów.

Mieszkańcy Rzymu przeżywali okres wielkiej trwogi, porównywaną z paniką jaka panowała podczas wojny z Hannibalem. Obawiano się, że wojska niewolnicze uderzą na Rzym. W tej sytuacji Senat udzielił nadzwyczajnych pełnomocnictw pretorowi Markowi Licyniuszowi Krassusowi, dyskredytując wodzów rzymskich. Ten zmobilizował wielkie siły przeciw buntownikom. Dla tego polityka i milionera pojmanie Spartakusa stało się sprawą priorytetową. Osiągnięcie to pozwoliłoby mu bez przeszkód pokonać swoich wrogów politycznych i podnieść własną pozycję na scenie Rzymu.

Krassus, wraz z wówczas jeszcze młodym i niedoświadczonym Juliuszem Cezarem, zapędził Spartakusa na cypel Italii, gdzie rozpoczął wznoszenie fortyfikacji w celu odcięcia mu drogi powrotnej. Spartakus postanowił przeprawić się na Sycylię i połączyć z tamtejszymi niewolnikami. Plan ten jednak nie doczekał się realizacji, ponieważ korsarze mający dostarczyć okręty, nie wywiązali się z obietnic. Spartakusowi jednak udało się wymknąć z pułapki. Wkrótce w armii buntowników doszło do kolejnego rozłamu. Dwóch wodzów galijskich wystąpiło z armii pociągając za sobą swoich zwolenników, co zdecydowanie osłabiło Spartakusa. Oddziały, które opuściły główne wojska Spartakusa wkrótce zostały rozbite. Do kolejnej bitwy doszło u źródeł Silarus w Lukanii. Krassus zadał straszliwą klęskę gladiatorom, odzyskując insygnia pokonanych legionów. Spartakus ewakuował się do południowego cypla Italii, gdzie odniósł zwycięstwo jeszcze w jednej bitwie.

Spartakus przeprowadzający szarżę na Krassusa w trakcie bitwy nad rzeką Silarus. W rzeczywistości przywódca buntowników nie dotarł do Krassusa; został jednak przez niego zauważony. Na drodze Spartakusa stanęło dwóch centurionów, którzy zginęli. Ostatecznie jednak przewaga liczebna Rzymian zmusiła go do wycofania się z decyzji o honorowym zabiciu wodza przeciwnej armii i zabrania jego uzbrojenia.
Autor: Steve Noon

Tymczasem na pomoc Krassusowi przybył z Hiszpanii z wojskiem Pompejusz, a także w Brundizjum wylądowała armia namiestnika Macedonii.

W 71 roku p.n.e. nad rzeką Silarus (0becne Sele) na południowym-zachodzie Półwyspu Apenińskiego, doszło do decydującej bitwy między wojskami Spartakusa i Krassusa. Opisuje to niezwykłe wydarzenie grecki historyk, Appian z Aleksandrii:

Na wieść o tym, że w Brundyzjum wylądował i Lukullus wracający z wojny przeciw Mitrydatesowi, Spartakus zupełnie zrozpaczony uderzył na Krassusa z wielkimi jeszcze i wówczas siłami. Wywiązał się długi i zaciekły bój, jak było do przewidzenia, dziesiątek tysięcy zrozpaczonych ludzi; w toku bitwy Spartakusa raniono włócznią w udo, ale on przyklęknął tylko i osłoniwszy się tarczą odpierał nacierających na niego, aż okrążony padł wraz z wielką liczbą ludzi, którzy się wokół niego skupili. Reszta jego wojska w zupełnym już nieładzie masowo kładła się pokotem, tak że w rzezi tej zginęło nie dające się policzyć mnóstwo ludzi, podczas gdy Rzymianie stracili do tysiąca żołnierzy; ciała Spartakusa nie zdołano odszukać. Wielka ilość rozbitków, którzy uszli z walki, ukryła się w górach, toteż Krassus ruszył za nimi. Podzieleni na cztery grupy stawiali opór, aż wszyscy wyginęli prócz 6000 ludzi, którzy zostali ujęci i powieszeni wzdłuż całej drogi z Kapui do Rzymu.

Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, XIII 120

Samą śmierć Spratakusa tak opisuje Plutarch z Cheronei:

(…) chciał przedrzeć się wśród straszliwej walki i ran wprost do Krassusa. Ale nie dotarł do niego. Zabił mu dwóch centurionów, z którymi się zderzył. W końcu, gdy wszyscy jego ludzie uciekali, został sam.

Plutarch z Cheronei, Żywot Krassusa, 11 [w:] Żywoty sławnych mężów

A więc Spartakus ostatecznie uległ ogromnej armii Krassusa. Zasługa pokonania Spartakusa przypadła jednak Pompejuszowi, który rozgromił resztki wojsk gladiatorów. Po rozbiciu armii gladiatorów przyszła bezlitosna zemsta.

Poniżej wizualny przebieg powstania Spartakusa:

I ETAP: Pierwsze decyzje taktyczne wojsk rzymskich i zwolenników Spartakusa wraz z zimą 72/73 roku p.n.e.

II ETAP: Wydarzenia 72 roku p.n.e. (według wersji wydarzeń Appiana z Aleksandrii).

III ETAP: Wydarzenia 72 roku p.n.e. (według wersji wydarzeń Plutarcha).

IV ETAP: Wydarzenia wczesnego roku 71 p.n.e. Marek Licyniusz Krassus przejmuje dowództwo nad rzymskimi legionami, konfrontuje się z rebeliantami i zmusza Spartakusa do wycofania się do Lukanii niedaleko Mesyny.

V ETAP: Ostatni okres wojen 71 roku p.n.e. Siłom Spartakusa udaje się wydrzeć z „pierścienia” legionów Krassusa i udać na północ w kierunku gór Petelia. Ostatecznie jednak sytuacja zmusza Spartakusa do zawrócenia i stoczenia bitwy, która przesądziła o upadku rebelii.

Konsekwencje


Bunt niewolników został ostatecznie zdławiony przez Marka Krassusa. Wojska Pompejusza nie brały bezpośredniego udziału w walkach, ale maszerując z północy pochwyciły 6000 rebeliantów Spartakusa, po porażce nad Silarus. Po tej akcji Pompejusz wysłał depeszę do Senatu, w której to potwierdził zwycięstwo Krassusa w otwartej bitwie, a zarazem uznał swoje działania za decydujące w zakończeniu konfliktu. W ten sposób sprowadził na siebie większość chwały, a zarazem wrogość Krassusa.

Zarówno Pompejusz jak i Krassus uznawali się za zwycięzców wojny i, kiedy powrócili do Rzymu ze swoimi legionami, odmówili rozwiązania jednostek i zdecydowali się rozstawić obozowiska pod miastem. W roku 70 p.n.e. obaj polityczni przywódcy otrzymali stanowiska konsulów. Co ciekawe, sytuacja taka była nielegalna według prawa rzymskiego zwłaszcza w odniesieniu do Pompejusza, który był za młody i nie piastował wcześniej wymaganych urzędów pretora i kwestora. Z pewnością kartą przetargową była obecność legionów pod murami miasta, których obawiali się senatorzy.

Obraz Fiodora Bronnikova ukazujący ukrzyżowanych powstańców wzdłuż drogi appijskiej z Rzymu do Kapui.

Większość powstańców zginęła w bezpośrednich walkach. Sześć tysięcy jeńców, pochwyconych przez legiony Pompejusza, ukrzyżowano na drodze appijskiej od Rzymu do Kapui, gdzie bunt się rozpoczął. Miała być to nauczka i przestroga przed ewentualnym wybuchem kolejnej rebelii powstańczej.

Powstanie przyniosło zniszczenie znacznych obszarów Italii, właściciele niewolników ponieśli duże straty, a w powstaniu uczestniczyła także biedota.

Wzdłuż drogi appijskiej zdecydowano się ukrzyżować 6000 jeńców. Miała być to nauczka i przestroga przed ewentualnym wybuchem kolejnej rebelii powstańczej.

Zatrwożone niebezpieczeństwem władze rzymskie narzuciły żelazną dyscyplinę następnym pokoleniom gladiatorów, a jednocześnie zmniejszyły rolę niewolnictwa w gospodarce. Obawiający się kolejnych wystąpień, bogaci właściciele latyfundiów, rezygnowali z pracy niewolników na rzecz wolnych ludzi na wsi. Sytuację taką promował fakt, że Imperium Rzymskie stopniowo rezygnowało z podbojów i decydowało się raczej na stabilizację granic. Takie działania dostrzec można było na przestrzeni lat od panowania Oktawiana Augusta, aż po cesarza Trajana, którego podboje powiększyły terytorium państwa do największego zasięgu w historii. Wraz z małą ilością podbojów, malała ilość sprowadzanych niewolników, którzy byli zastępowani w pracy przez biednych wolnych ludzi.

Strach przed ewentualnym kolejnym wybuchem buntu niewolników, doprowadził do decyzji o stopniowym poprawianiu prawnego bytu niewolników. Cesarz Klaudiusz w połowie I wieku n.e. przeforsował prawo, według którego morderstwo starego lub niedołężnego niewolnika, uznawane mieć było za morderstwo, a porzuceni przez pana niewolnicy, mieli zostawać ludźmi wolnymi.

Cesarz Antoninus Pius w połowie II wieku n.e. poszerzył prawa niewolnicze, w tym pociągając do odpowiedzialności właścicieli za zabicie niewolnika, zmuszając ich do sprzedaży niewolnika, który był źle traktowany i zapewniając niewolnikowi prawo odwołania się do neutralnej strony trzeciej.

Z pewnością zmiany te były wprowadzane zbyt późno, ale w dużej mierze powstanie Spartakusa, przyczyniło się do poprawy bytu niewolniczego. Jak się miało okazać, było to ostatnie powstanie niewolników w Imperium Rzymskim.

Najważniejsze bitwy powstania Spartakusa

  • 73 p.n.e.bitwa pod Wezuwiuszem
    • pierwsza zwycięska dla powstańców bitwa. W jej wyniku 70 gladiatorów rozgromiło siły 3000 legionistów
  • 72 p.n.e.bitwa pod Mons Garganus
    • zwycięstwo Rzymian pod wodzą Lucjusza Gelliusza nad siłami 30.000 powstańców pod wodzą Kriksosa (poniósł śmierć)
  • 72 p.n.e.bitwa pod Camalatrum
    • zwycięstwo Rzymian pod wodzą Marka Krassusa nad powstańcami Kannisusa
  • 72 p.n.e.bitwa pod Mons Cantenna
    • siły rzymskie, pod wodzą Marka Krassusa, pobiły powstańców pod wodzą Castusa i Cannicusa (obaj przywódcy ponieśli śmierć w bitwie)
  • 71 p.n.e.bitwa pod Petelią
    • ostatnie starcie zbrojne powstania Spartakusa.
  • 71 p.n.e.bitwa nad Silarus
    • ostatnie starcie zbrojne powstania Spartakusa.
      W wyniku bitwy siły rzymskie pod wodzą Krassusa zwyciężyły powstańców Spartakusa. Straty rzymskie wyniosły około
      1000 zabitych, straty powstańców szacuje się na 66.000 zabitych i jeńców. Śmierć Spartakusa w bitwie
      położyła kres powstaniu niewolników i gladiatorów.

Przypisy

  1. Salustiusz twierdzi, że wywodził się od Mezów.

Źródła wykorzystane

  • Matyszak Philip, Wrogowie Rzymu. Od Hannibala do Attyli, króla Hunów, Warszawa 2007
  • Nowaczyk Bernard, Powstanie Spartakusa 73-71 p.n.e., Warszawa 2008
  • Rochala Paweł, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p.n.e., Zabrze 2009

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego finansowego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Portal IMPERIUM ROMANUM istnieje od 2004 roku i przez ten czas udało mi się zgromadzić mnóstwo materiałów na temat starożytnego Rzymu. Stronę wielokrotnie przerabiałem graficznie, aby maksymalnie dopasować nawigację do potrzeb internautów. Myślę, że udało mi się to w końcu osiągnąć. Od samych początków, na stronie głównej, znajdowała się moja własna myśl – według mnie znakomita: Na chwałę Cezara i Ludu Rzymskiego pójdź drogą zwycięstwa, drogą wielkiego Imperium! I to nią się kieruję przy tworzeniu strony.

kontakt@imperiumromanum.edu.pl | RSS | #imperiumromanum

Mobile OFF