Sentencje łacińskie

A · B · C · D · E · F · G · H · I · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V

A

Ab alio expectes, alteri quod feceris

  • Co zrobisz drugiemu, oczekuj od niego
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Ab equis ad asinos

  • Z deszczu pod rynnę (dosłownie „z koni na osły”)

Ab hodierno

  • Od dziś

Ab Iove principium

  • Zaczynamy od najważniejszego (dosłownie „Od Jowisza początek”)
  • opis: sformułowanie w jednej z eklog Wergiliusza

Ab oriente lux

  • Światło ze wschodu

Ab ovo

  • Od początku (dosłownie „od jajka”)

Ab ovo usque ad mala

  • Od początku do końca (dosłownie „od jaj do jabłek”)

Absens carens

  • Nieobecny traci
  • opis: sentencja łacińska

Absentem laedit, qui cum ebrio litigat

  • Jakby z nieobecnym się spierał, kto z pijanym się kłóci
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae, V.4

Ab Urbe condita

  • Od założenia Miasta

Abusus non tollit usum

  • Nadużycie nie znosi prawa do właściwego użycia
  • opis: paremia prawnicza

Accipis, ut taceas

  • Płacą ci za to, abyś milczał
  • Marcjalis (ok. 40 – ok. 102-104 n.e) – poeta rzymski
  • źródło: Marcjalis, Epigramy, 1, 95

Accusare nemo se debet

  • Nikt nie musi oskarżać siebie samego

Actus hominis, non dignitas iudicetur

  • Sądzone będą czyny ludzkie, nie godności (stanowiska)
  • Minucjusz Feliks (II-III wiek n.e.) – pisarz rzymski, chrześcijanin

Ad augusta per angusta

  • Do wielkich osiągnięć przez trudności (dosłownie „do wielkiego przez wąskie”)

Ad futuram rei memoriam

  • Na przyszłą rzeczy pamiątkę

Ad Kalendas Graecas

  • Na greckie Kalendy
  • Oktawian August (63 p.n.e. – 14 n.e.) – pierwszy cesarz rzymski
  • opis: w kalendarzu greckim (który, nota bene, był mocno zróżnicowany w zależności od polis) nie było charakterystycznych rzymskich wyszczególnień: Kalend, Non i Idów. August, kiedy powątpiewał aby dłużnik spłacił zaciągnięty dług, mawiał, że zapłaci na greckie kalendy, a więc „na święty Nigdy” – w greckim kalendarzu kalendy nie występowały.
  • źródło: Swetoniusz, Boski August 87

Ad multos annos

  • Wielu lat życia

Ad patres

  • Na tamten świat (dosłownie „do ojców”)

Ad perpetuam rei memoriam

  • Na wieczną rzeczy pamiątkę

Ad quas res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus

  • Najwięcej dokonamy w tym, do czego będziemy najbardziej uzdolnieni
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Officiis, I 114

Adulescentia est tempus discendi, sed nulla aetas sera est ad discendum

  • Młodość jest czasem uczenia się, lecz żaden wiek nie jest na to za późny
  • opis: sentencja łacińska

Adversus stímulum calcitrare

  • Głową muru nie przebijesz
  • opis: łacińska maksyma

Ad rem

  • Do rzeczy

Aegroto dum anima est, spes esse dicitur

  • Dopóki chory oddycha, jest nadzieja
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Ad Atticum, 9.10.3

Aequitas sequitur legem

  • Sprawiedliwość idzie za prawem
  • opis: paremia prawnicza

Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra

  • Cudze winy mamy na oku, własne za plecami
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Alea iacta est

  • Kości zostały rzucone

Alitur vitium vivitque tegendo

  • Wada żywi się i wzrasta w ukryciu
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Georgiki, III 454

Aliena nobis, nostra plus aliis placent

  • Cudze bardziej podoba się nam, nasze innym
  • opis: sentencja łacińska

Alii sementem faciunt, alii metunt

  • Kto inny sieje, kto inny zbiera
  • opis: sentencja łacińska

Alter alterum docet

  • Jeden uczy drugiego

Alter ego

  • opis: osoba, która wyraża czyjeś myśli, poglądy, wspomnienia

Ama nos et vale

  • Kochaj nas i żegnaj
  • opis: sentencja łacińska

Amantium irae amoris integratio

  • Gniewy kochanków są spoiwem miłości, kłótnie kochanków umacniają ich miłość
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz,  Andria, Akt III, scena 3, linia 23

Amare humanum est, humanum ignoscere est

  • Rzeczą Errare humanum est jest kochać, rzeczą ludzką jest przebaczać
  • opis: sentencja łacińska

Amicos res secundae parant, res adversae prabant

  • Rzeczy pomyślne przyciągają przyjaciół, niepomyślne sprawdzają
  • opis: sentencja łacińska

Amici, diem perdidi

  • Przyjaciele, straciłem dzień
  • Tytus (39-81 n.e.) – cesarz rzymski w latach 79-81 n.e.
  • opis: cesarz, gdy uświadomił sobie, że nie zrobił nic dobrego przez cały dzień
  • źródło: Swetoniusz,  Boski Tytus, 8.315

Amicos res secundae parant, res adversae prabant

  • Rzeczy pomyślne przyciągają przyjaciół, niepomyślne sprawdzają
  • opis: rzymska maksyma

Amicus certus in re incerta cernitur

  • Przyjaciel pewny w rzeczy niepewnej jest dostrzegany
  • opis: zaczerpnięta jest z bajki Ezopa zatytułowanej „Podróżni i niedźwiedź”
  • źródło: Cyceron, Leliusz, 17.64

Amicus optima vitae possessio

  • Przyjaciel to największy skarb w życiu

Amicum proba, probatum ama

  • Przyjaciela próbuj, wypróbowanego kochaj
  • Platon (427 – 347 p.n.e.) – grecki filozof

Amicus verus rara avis est

  • Prawdziwy przyjaciel jest rzadkim ptakiem
  • opis: w sensie rzadko się zdarza

Amor caecus est

  • Miłość jest ślepa
  • Teokryt (ok. 310 – ok. 250 p.n.e.) – grecki poeta

Amor vincit omnia

  • Miłość zwycięża wszystko
  • opis: sentencja łacińska

Amore, more, ore, re iunguntur amicitiae

  • Przyjaźń zawiązuje się z miłości, zwyczaju, wyglądu, czynu
  • opis: sentencja łacińska

Aanima vilis

  • Nędzna dusza; podła istota

Animus aeger semper errat

  • Chory umysł zawsze błądzi

Ante pilos sapis

  • Jajko chce być mądrzejsze od kury (dosłownie „mądrzysz się przed owłosieniem”)

Apage, Satanas

  • Odejdź, Szatanie

A pedibus usque ad caput

  • Całkowicie, od stóp do głów

Aquila non captat muscas

  • Orzeł nie chwyta much
  • opis: sentencja łacińska

Aquilam volare doces

  • Uczysz orła latać

Arbiter elegantiarum

  • Znawca dobrego smaku, esteta

Arcus nimium tensus rumpitur

  • Łuk zbytnio naciągnięty pęka
  • opis: każdy ma swój próg wytrzymałości

Ardua prima via est

  • Pierwsza droga jest stroma
  • opis: sentencja łacińska

Argumenta non numeranda, sed ponderanda sunt

  • Dowody należy nie liczyć, a ważyć
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, O powinnościach 2, 22, 79

Aristoteles non semper Aristoteles

  • Arystoteles nie zawsze jest Arystotelesem

Arrectis auribus

  • Z nastawionymi uszami

Ars gratia artis

  • Sztuka dla sztuki

Ars amandi

  • Sztuka kochania

Ars longa, vita brevis

  • Sztuka długa, życie krótkie
  • opis: aforyzm Hipokratesa z Kos,  przetłumaczony z greki, mówiący, iż życie jest zbyt krótkie, by zgłębić w pełni sztukę

Ars auro gemmisque prior

  • Sztuka cenniejsza od złota i drogich kamieni
  • opis: sentencja łacińska

Ars non habet osorem nisi ignorantem

  • Sztuka nie ma wrogów oprócz ignorantów
  • opis: sentencja łacińska

Arte et Marte

  • Sztuką i orężem

Artificem commendat opus

  • Dzieło zachwala mistrza
  • opis: sentencja łacińska

Asinus ad lyram

  • Osioł przy lutni
  • opis: kompletnie niepasujący

Asinus asino pulcherrimus

  • Osioł osłu najpiękniejszy
  • opis: sentencja łacińska

Asinus asinorum in saecula saeculorum

  • Osioł nad osłami na wieki wieków
  • opis: dosłownie „osioł do kwadratu, wyjątkowy głupiec

Asinus asinum fricat

  • Osioł osła liże
  • opis: o pochlebstwach
  • źródło: Cyceron, De Amicitia

Asinus in tegulis

  • Osioł na dachu
  • opis: niedorzeczna sytuacja i która może się skończyć katastrofą
  • źródło: Petroniusz, Satyrikon

Assidue addiscens ad senium venio

  • Nieprzerwanie ucząc się, dochodzę ku starości
  • opis: według Platona słowa Solona – greckiego męża stanu

A tuo Lare incipe

  • Zaczynaj od siebie (dosłownie „zaczynaj od własnych larów”)

Audaces fortuna iuvat

  • Odważnych szczęście wspiera
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, X, 284

Audi multa, dic pauca!

  • Słuchaj dużo, mów mało!

Audi, vide, sile!

  • Słuchaj, patrz, milcz!

Audaces fortuna iuvat

  • Śmiałym szczęście sprzyja
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, X.284

Audendum est: fortes adiuvat ipsa Venus

  • Trzeba mieć odwagę: dzielnym sprzyja sama Wenus
  • Tibullus (ok. 54-19 p.n.e.) – poeta rzymski
  • źródło: Tibullus, Corpus Tibullianum 1, 2, 16

Auditur et altera pars

  • Niech będzie wysłuchana i druga strona
  • opis: paremia prawnicza

Audiatur et altera pars

  • Niech i druga strona będzie wysłuchana
  • opis: paremia prawnicza

Audi multa, dic pauca

  • Słuchaj dużo, mów niewiele
  • opis: sentencja łacińska

Audi, vide, tace, si vis vivere in pace

  • Słuchaj, patrz, milcz, jeśli chcesz żyć w spokoju
  • opis: sentencja łacińska

Aurea dicta

  • Złote słowa

Aurea mediocritas

  • Złoty środek

Aures multorum veritati clausae sunt

  • Uszy wielu są zamknięte na prawdę
  • opis: sentencja łacińska

Auri sacra fames

  • Przeklęta żądza złota
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, III, 57

Aut bibat, aut abeat!

  • Niech albo pije, albo wychodzi!
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Rozmowy tuskulańskie, V, 41

Aut prodesse volunt, aut delectare poetae

  • Poeci pragną przynosić pożytek lub przyjemność
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Ars Poetica, 333

Ave, Caesar, morituri te salutant

  • Witaj Cezarze, mający umrzeć pozdrawiają cię
  • opis: słowa, którymi gladiatorzy rzymscy pozdrowili cesarza Klaudiusza przed bitwą morską. Co ciekawe, nie ma więcej przekazów, by taki zwrot był powszechnie stosowany
  • źródło: Swetoniusz, Boski Klaudiusz, 21

B

Balbus melius balbi verba cognoscit

  • Jąkała jąkałę lepiej zrozumie
  • opis: sentencja łacińska

Balnea, vina, venus corrumpunt corpora nostra, sed vitam feciunt balnea, vina, venus

  • Kąpiele, wino i miłość niszczą nasze ciała, lecz to one sprawiają, że żyjemy!
  • opis: epitafium na nagrobku niejakiego Tyberiusza Klaudiusza Secundusa, który przeżył 52 lata, zadedykowane przez partnera/kę Merope

Barba crescit, caput nescit

  • Broda rośnie, rozumu nie przybywa
  • opis: sentencja łacińska

Barba non facit philosophum

  • Broda nie czyni filozofem
  • Gelliusz (II wiek n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Gelliusz, Noce Attyckie, IX, 2, 1–7

Barbam video, sed philosophum non video

  • Brodę widzę, ale filozofa nie widzę
  • opis: sentencja łacińska

Beata est vita non quae secundum voluptatem est sed secundum naturam

  • Szczęśliwe życie – to nie jest życie stosujące się do wymogów rozkoszy, lecz życie przebiegające zgodnie z naturą
  • opis: sentencja łacińska

Beate vivere est honeste vivere

  • Żyć szczęśliwie jest żyć uczciwie
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Finibus Bonorum Et Malorum, III.8

Beatius est magis dare quam accipere

  • Przyjemniej jest dawać niż przyjmować

Beatus, qui prodest, quibus potest

  • Szczęśliwy jest ten, który pomaga, komu może
  • opis: sentencja łacińska

Beatus, qui tenet

  • Szczęśliwy, kto posiada
  • opis: sentencja łacińska

Bella res est morte sua mori

  • Piękną rzeczą jest umrzeć swoją własną śmiercią
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae Morales, VII

Belli causae [stant]

  • Przyczyny wojny [są mocne]

Bellum nec timendum, nec provocandum

  • Nie trzeba ani bać się wojny, ani jej prowokować
  • Pliniusz Młodszy (61 – ok. 113 n.e.) – prawnik, urzędnik rzymski
  • źródło: Pliniusz Młodszy, List do Trajana

Bellum omnium contra omnes

  • Wojna wszystkich przeciw wszystkim

Bellum, pax rursum…[in amore]

  • Wojna – za chwilę znowu pokój… [w miłości]
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Satyry, III.267

Belua multorum capitum

  • Potwór o wielu głowach
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • opis: o rozgniewanym tłumie.
  • źródło: Horacy, Epodes I, 1, 76

Nam si curent, bene bonis sit, male malis

  • [gdyby bogowie] interesowali się losem ludzi, byłoby dobrze dobrym, źle złym
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De natura deorum, 3.32.79

Bene dignoscitur, bene curatur

  • Dobrze rozpoznane, dobrze leczone
  • opis: sentencja łacińska

Bene facit, qui ex aliorum erroribus sibi exemplum sumit

  • Dobrze czyni ten, kto uczy się na cudzych błędach
  • opis: sentencja łacińska

Bene olet, qui nihil oletNam si curent, bene bonis sit, male malis, quod nunc abest

  • Dobrze pachnie, kto niczym nie pachnie
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron,  Att. II, 1, 1

Bene tibi!

  • Dobrze tobie! (pozdrowienie)

Bene vale!

  • Miej się dobrze!
  • opis: powiedzenie rzymskie

Bis dat, qui cito dat

  • Dwa razy daje, kto szybko daje
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae 6

Bona diagnosis, bona curatio

  • Dobre rozpoznanie, dobre leczenie
  • opis: sentencja łacińska

Bona mors est homini, vitae quae exstinguit mala

  • Dobra dla człowieka jest śmierć, która gasi nieszczęścia życia
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski

Bona valetudo melior est quam maximae divitiae

  • Dobry stan zdrowia jest lepszy niż największe bogactwo
  • opis: sentencja łacińska

Bonum est, quod omnes appetunt

  • Dobro jest tym, czego wszyscy pragną
  • opis: sentencja łacińska

Bonum ex malo non fit

  • Dobro nie rodzi się ze zła
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Ad Lucilium Epistulae Morales, LXXXVII, 22

Bonum vinum laetificat cor hominis

  • Dobre wino raduje serce człowieka
  • opis: sentencja łacińska

Bos lassus fortius figit pedem

  • Zmęczony wół pewniej stawia nogę
  • opis: sentencja łacińska

C

Cacactum non est pictum

  • Nafajdane to nie namalowane
  • opis: sentencja łacińska

Cadit quaestio

  • Sprawa upadła

Caeca est invidia

  • Zazdrość jest ślepa
  • opis: sentencja łacińska

Cael ipsum petimus [stultita]…

  • Głupotą sięgamy do niebios [zenitu]…
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Carminum I.4

Caesar ad Rubiconem

  • Cezar nad Rubikonem

Caesar citra Rubiconem

  • Cezar przekroczył Rubikon

Caesar non supra grammaticos

  • Cesarz nie [stoi] wyżej od gramatyków
  • źródło: Kajusz Dion, Historia rzymska 57, 17

Caesarem stantem mori decet

  • Cesarzowi przystoi umrzeć, stojąc

Calamitosus est animus futuri anxius et ante miserias miser

  • Nieszczęsna (narażona na klęski) jest dusza pełna trosk o przyszłość i nieszczęśliwa już przed nadejściem zgryzoty
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae Morales ad Lucilium 98.1.1

Calcat iacentem vulgus…

  • Tłum kopie leżącego…
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Octavia 454-455

Calvitum non est vitium, sed prudentiae indicium

  • Łysina to nie ułomność, lecz oznaka mądrości
  • opis: sentencja łacińska

Camelum videbis saltantem

  • Zobacz tańczącego wielbłąda
  • opis: inaczej „usłysz bujdy”

Canis timidus vehementius latrat quam mordet

  • Pies,  który się boi,  gwałtowniej ujada niż gryzie
  • Kurcjusz Rufus (I wiek n.e.) – polityk i pisarz rzymski
  • źródło: Kurcjusz Rufus, Historiae Alexandri Magni Macedonis 7, 4, 16

Carpe diem

  • Chwytaj dzień
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Ody, I, 11, 8

Carpe diem quam minimum credula postero

  • Chwytaj dzień (korzystaj z chwili),  jak najmniej ufając przyszłości
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Ody, I, 11, 8

Carta non erubescit

  • Papier się nie rumieni
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • opis: papier jest cierpliwy
  • źródło: Cyceron, Epistulae ad familiares, 5, 12, 1

Carthaginem delendam esse censeo

  • Sądzę, że Kartaginę należy zniszczyć

Carum est, quod rarum est

  • Cenne jest to, co rzadkie
  • opis: sentencja łacińska

Cave me domine ab amico, ab inimico vero me ipse cavebo

  • Strzeż mnie panie przed przyjaciółmi, z nieprzyjaciółmi sam dam sobie radę

Caveant consules ne quid detrimenti res publica capiat

  • Niech konsulowie strzegą,  żeby państwo nie doznało jakiegoś uszczerbku
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, In Catilinam 1, 4

Cedant arma togae

  • Niech oręż ustąpi przed togą
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, O powinnościach

Cernutur in agendo virutes

  • W działaniu rozpoznajemy cnoty

Certum est, quia impossibile est

  • Jest pewne,  ponieważ jest niemożliwe
  • Tertulian (ok.155 – 240 n.e.) – teolog rzymski, gorliwy wyznawca chrześcijaństwa
  • źródło: Tertulian, De Carne Christi, 5

Ceterum censeo Karthaginem esse delendam

  • A poza tym sądzę, że Kartaginę należy zniszczyć
  • opis: słowa jakie wygłaszał Katon Starszy pod koniec swoich mów w Senacie. Miały one na celu zachęcanie Rzymian do ostatecznego zniszczenia Kataginy
  • źródło: Plutarch z Cheronei, Katon Straszy

Cibi condimentum est fames

  • Głód jest przyprawą dla każdego posiłku
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De finibus bonorum et malorum, 2.90.10

Cinis et manes et fabula fies

  • Popiołem i cieniem,  i wspomnieniem się staniesz
  • Persjusz (34 – 62 n.e.) – poeta i satyryk rzymski
  • źródło: Persjusz,  Satyry V, 151

Civium concordia murus urbium

  • Zgoda obywateli murem miast
  • opis: sentencja łacińska, której różne formy możemy znaleźć w dziełach Tytusa Liwiusza czy Salustiusza

Clara non sunt interpretanda

  • Nie dokonuje się wykładni tego, co jasne
  • opis: paremia prawnicza

Clara pacta claros faciunt amicos

  • Jasne układy tworzą wiernych przyjaciół
  • opis: sentencja łacińska

Clavus clavo pellitur

  • Gwóźdź wybija się gwoździem
  • opis: sentencja łacińska

Cogitationis poenam nemo patitur

  • Nikt nie ponosi odpowiedzialności za swoje myśli
  • opis: sentencja łacińska

Cogitationum poenam nemo luit

  • Nikt nie cierpiał za karę myślenia
  • opis: sentencja łacińska

Cognosce te ipsum

  • Poznaj samego siebie
  • opis: maksyma wyryta po grecku na frontonie świątyni Apollina w Delfach, głoszona potem przez filozofa Sokratesa; tutaj zapisana w łacinie
  • źródło: Pauzaniasz, Wędrówki po Helladzie, 10.24

Comedamus et bibamus cras enim moriemur

  • Jedzmy i pijmy,  wszak jutro pomrzemy
  • opis: sentencja łacińska

Concordia civium murus urbium

  • Zgoda mieszkańców murem miasta
  • opis: sentencja łacińska

Concordia domi, foris pax

  • Zgoda w domu,  pokój na zewnątrz

Concordia parvae res crescunt, dicordia maximae dilabuntur

  • W zgodzie małe rzeczy wyrastają, w niezgodzie największe rzeczy rozpadają się
  • Salustiusz (86-35 p.n.e.) – historiograf i pisarz rzymski
  • źródło: Salustiusz, Bellum Iugurthinum, 10, 6

Confessio est regina probationum

  • Przyznanie się jest królową dowodów
  • opis: paremia prawnicza

Coniugium sine prole est quasi dies sine sole

  • Małżeństwo bez dzieci jest jak dzień bez Słońca
  • opis: sentencja łacińska

Conquiescat in pace

  • Niech odpoczywa w pokoju
  • opis: zwrot łaciński

Conscientia mille tertes est

  • Sumienie jest tysiącem świadków

Consensus facit legem

  • Zgoda tworzy prawo
  • opis: paremia prawnicza

Consuetudinis vis magna est

  • Wielka jest siła przyzwyczajenia
  • opis: sentencja łacińska

Consuetudo altera natura est

  • Przyzwyczajenie jest drugą naturą
  • opis: sentencja łacińska

Consuetudo est altera natura

  • Przyzwyczajenie jest drugą naturą
  • opis: sentencja łacińska

Consuetudo est optima legum interpres

  • Zwyczaj jest najlepszą wykładnią praw

Contra facta non valent argumenta

  • Wobec faktów argumenty muszą ustąpić
  • opis: paremia prawnicza

Contra spem spero

  • Wbrew obawom mam nadzieję

Contra vim mortis non est medicamen in hortis

  • Przeciwko sile śmierci nie ma lekarstwa w ogrodach
  • opis: sentencja łacińska

Contra vim non valet ius

  • Prawo jest bezsilne wobec przemocy
  • opis: paremia prawnicza

Conveniens homini est hominem servare voluptas

  • Godną człowieka rozkoszą jest baczyć na drugiego człowieka
  • opis: sentencja łacińska

Cornix cornici numquam confodit ocellum

  • Kruk krukowi oka nie wykole
  • opis: sentencja łacińska

Crede, quod habes, et habes

  • Wierz,  że masz,  a będziesz miał

Credo, quia absurdum

  • Wierzę, bo to jest niedorzeczność

Crescit sub pondere virtus

  • Prześladowana cnota wzrasta
  • opis: sentencja łacińska

Crescunt anni, decrescunt vires

  • Przybywa lat,  ubywa sił

Cucullus non facit monachum

  • Kaptur nie czyni mnicha

Cui bono?

  • Na czyją korzyść?

Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare

  • Każdy człowiek może zbłądzić, [a] uparcie trwać przy błędzie tylko głupi [może]

Culpam poena premit comes

  • Winie depcze po piętach kara
  • opis: sentencja łacińska

Cultus addit hominibus auctoritatem

  • Kultura dodaje ludziom powagi
  • Kwintylian (35 – 95 n.e.) – sławny retor i pedagog w dziedzinie teorii w
  • źródło: Kwintylian, De Institutione Oratoria, Libri Duodecim, 8

Cultus domesticus

  • Troska o dom

Cum debita reverentia

  • Z należnym poważaniem
  • opis: sentencja łacińska

Cum grano salis

  • Z odrobiną sceptycyzmu (dosł. z ziarnem soli)
  • opis: cytat sparafrazowany z Historii naturalnej Pliniusza Starszego

Cum plenus venter, numquam studet ille libenter

  • Pełny brzuch nie uczy się chętnie
  • opis: sentencja łacińska

Cum recte vivis, ne cures verba malorum

  • Skoro uczciwie żyjesz,  nie dbaj o słowa złych ludzi
  • Katon Młodszy (95 – 46 p.n.e.) – rzymski polityk i filozof-stoik, żyjący w zgodzie z prawością i uczciwością

Cum tacent, clamant.

  • Milcząc, krzyczą.

Cuneus cuneum trudit

  • Klin wybija się klinem
  • opis: sentencja łacińska

Cupida sum vocem tuam audienti

  • Jestem żądna słuchania twego głosu
  • opis: sentencja łacińska

Cura fugit multo diluiturque mero

  • Troska znika i rozpuszcza się w obfitym winie
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Ars amatoria, I.239

D

Da daxtram misero…

  • Podaj prawicę nieszczęsnemu…

Da locum melioribus

  • Ustąp miejsca lepszym
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Phormio, 238

Da mihi aliquid potum

  • Daj mi coś do picia

Da mihi factum, dabo tibi ius

  • Udowodnij fakt, a ja ci wskażę prawo
  • opis: paremia prawnicza

Dabit deus his quoquo finem, [malis]

  • Bóg i tym (nieszczęściom) położy kres

Damnat quod non intellegunt

  • Nienawidzą, ponieważ nierozumieją
  • Kwintylian (35 – 95 n.e.) – sławny retor i pedagog w dziedzinie teorii w
  • źródło: Kwintylian, De Institutione Oratoria, X, 1, 26

Dare est docere reddere

  • Dawać znaczy uczyć odwzajemniania
  • opis: sentencja łacińska

Dat bene, dat multum, qui dat com munere vultum

  • Daje dobrze, daje wiele, kto daje z podarkiem uśmiech
  • opis: sentencja łacińska

Dat quae quisque potest

  • Każdy daje, co może
  • opis: sentencja łacińska

Dat veniam corvis, vexat censura columbas

  • Cenzura wybacza krukom, a gnębi gołębie
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyry, lI, 63

Data merces est erroris mei magna

  • Wysoka była cena mojego błędu
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Pro Caelio

Data occasione

  • Przy nadarzającej się sposobności

De actu et visu

  • Z doświadczenia i obserwacji
  • opis: sentencja łacińska

De auditu

  • Na podstawie zasłyszanego
  • opis: paremia prawnicza

De fumo in flammam

  • Z dymu w ogień
  • opis: w znaczeniu: „Z deszczu pod rynnę”

De gustibus non est disputandum

  • O gusta nie należy się spierać
  • opis: sentencja łacińska

De gustibus non est disputandum

  • Gust nie podlega dyskusji
  • opis: sentencja łacińska

De morius nil nisi bene

  • O zmarłym nic, jeśli nie dobrze mówimy
  • opis: pierwsze użycie w dziele Diogenesa Laertiosa,  Żywoty i poglądy słynnych filozofów, I 70

De mortuis aut bene aut nihil

  • O zmarłych (mówić) dobrze albo wcale
  • opis: sentencja łacińska

De suis homines laudibus libenter praedicant

  • O swojej chwale ludzie chętnie głoszą
  • Gajusz Juliusz Cezar (100 – 44 p.n.e.) – polityk, wódz, dyktator i pisarz
  • źródło: Juliusz Cezar, O wojnie domowej, II 39

De te fabula narratur

  • O tobie mówi bajka
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Satyry

Desipere est juris gentium

  • Prawem ludzi jest głupota
  • opis: sentencja łacińska

Deum sequere

  • Idź za wezwaniem boga

Deus et natura nihil faciunt frustra

  • Bóg i natura niczego nie robi na próżno.

Dicere non est facere

  • Mówić nie znaczy działać; mówienie nie jest działaniem
  • opis: paremia prawnicza

Dictum sapienti sat (est)

  • Mądrej głowie dość dwie słowie
  • opis: sentencja łacińska

Diem perdidi

  • Straciłem dzień (bo nie zrobiłem nic dobrego)

Dies diem docet

  • Dzień uczy dzień

Dies interpellat pro homine

  • Dzień pozywa za człowieka
  • opis: paremia prawnicza

Dies non interpellat pro homine

  • Dzień nie pozywa za człowieka
  • opis: paremia prawnicza sugerująca, że sam upływ dnia (dokładniej terminu) bez wezwania dłużnika nie powoduje powstania zwłoki dłużnika

Difficile est satiram non scribere

  • Trudno nie pisać satyry
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyry,  1.50

Difficilis in otio quies

  • Bezczynność nie daje odpoczynku
  • opis: sentencja łacińska

Diligere ex toto corde, et in tota anima

  • Miłować z całego serca i z całej duszy
  • opis: sentencja łacińska

Dimidium facti, qui bene coepit, habet, sapere aude, incipe

  • Połowę pracy ma za sobą, kto dobrze zaczął, miej odwagę być mądrym, zacznij
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • opis: rady udzielone w liście przyjacielowi Maximusowi Lolliusowi
  • źródło: Horacy, Epistulae 1, 2

Dis aliter visum

  • Inna jest wola bogów
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, II, 428

Disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto

  • Ucz się,  lecz u uczonych,  nieuczonych sam nauczaj
  • źródło: Dionizos Kato, Catonis Disticha, IV, 23

Discenda est virtus

  • Cnoty należy uczyć
  • opis: za Sokratesem
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Ad Lucilium Epistulae Morales

Discipulus est prioris posterior dies

  • Ostatni dzień jest uczniem pierwszego
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae, 14

Displicuit nasus tuus

  • Twój nos się nie spodobał
  • opis: dosłownie stałeś się ofiarą kaprysu
  • źródło: Juwenalis, Satyry

Divide et impera!

  • Dziel i rządź!
  • opis: antyczna zasada rządzenia, zakładająca tworzenie podziałów i występowanie jako rozjemca

Divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes

  • Boska przyroda dała pola,  ludzka sztuka zbudowała miasta

Divitiae non sunt bonum

  • Bogactwo nie jest dobrem
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae morales ad Lucilium, 22

Dixisse me aliquando placuit, tacuisse numquam

  • Bywało niekiedy,  że żałowałem tego,  co powiedziałem,  nigdy jednaktego,  że milczałem

Do, ut des

  • Daję,  abyś (i ty mi) dał

Docendo discimus

  • Nauczając,  uczymy się
  • opis: sentencja łacińska

Dolorem sedare opus divinum est

  • Uśmierzać ból jest dziełem boskim

Dominus vitae necisque

  • Pan życia i śmierci

Donec eris sospes, multos numerabis amicos, tempora si fuernit nubila solus eris

  • Dopóki będziesz szczęśliwy wielu przyjaciół wokół siebie zliczysz, Jeśli czasy będą chmurne, zostaniesz sam
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Tristia, I, 9, 5–6

Duae res homines ad maleficium impellunt: luxuria et avaritia

  • Dwie rzeczy ludzi ku złu wiodą: zbytek i chciwość
  • opis: sentencja łacińska

Duas aures habemus et os unum, ut plura audiamus quam loquamur

  • Mamy dwoje uszu i jedne usta,  abyśmy więcej słuchali niż mówili
  • opis: sentencja łacińska

Ducunt volentem fata, nolentem trahunt

  • Powolnego prowadzą losy,  opornego siłą ciągną

Dulce et decorum est pro patria mori

  • Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę

Dum docemus, discimus

  • Dopóki nauczamy, uczymy się sami

Dum inter homines sumus, colamus humanitatem

  • Póki jesteśmy wśród ludzi, bądźmy ludzcy
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, De Ira, 3.43

Dum spiro, spero

  • Dopóki oddycham mam nadzieję

Dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem

  • Dopóki oddychamy,  dopóki jesteśmy wśród ludzi,  postępujmy po ludzku
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, De ira, 3.43.5

Dum vivimus, vivamum!

  • Podczas gdy żyjemy, żyjmy!

Dum vivimus, vivamus

  • Dopóki żyjemy,  używajmy życia

Duo cum faciunt idem, non est idem

  • Gdy dwóch robi to samo,  to nie jest to samo
  • opis: sentencja łacińska

Duobus litigantibus tertius gaudet

  • Gdzie dwóch się kłóci, trzeci się cieszy

Dura lex, sed lex

  • Twarde prawo,  ale prawo
  • opis: paremia prawnicza

Dura necessitas

  • Twarda konieczność

E

E fructu arbor cognoscitur

  • Drzewo może być rozpoznane po owocach
  • opis: sentencja łacińska

Ea natura multitudinis est: aut seruit humiliter aut superbe dominatur; libertatem, quae media est, nec struere modice nec habere sciunt

  • Oto natura pospólstwa: albo służalczo się płaszczy, albo bezczelnie się panoszy; wolności, która jest pomiędzy tymi dwiema skrajnościami, ani cierpliwie budować, ani utrzymać nie umie.
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od ząłożenia Miasta, XXIV, 25, 8

Ego pro domo mea oro

  • Mówię w obronie mojego domu
  • opis: sentencja łacińska

Errare humanum est

  • Błądzić jest rzeczą ludzką
  • Seneka Starszy (ok. 55 p.n.e. – ok. 44 n.e.) – retoryk rzymski
  • źródło: Seneka Starszy, Epistulae morales VI, 57, 12

Est mihi cura futura

  • Gnębi mnie troska o przyszłość

Etiam sanato vulnere cicatrix manet

  • Blizna pozostaje także po wyleczonych ranach
  • opis: sentencja łacińska

Exceptio confirmat regulam

  • Wyjątek potwierdza regułę

Ea condicione

  • Pod tym warunkiem

Ea est natura hominum

  • Taka jest natura ludzka

Ebrietas est metropolis omnium vitiorum

  • Pijaństwo jest siedzibą wszystkich wad
  • opis: sentencja łacińska

Ebrietas est voluntaria insania

  • Pijaństwo jest dobrowolnym szaleństwem
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistolae Ad Lucilium, LXXXIII

E cantu cognoscitur avis

  • Każdy ptak po swojemu śpiewa
  • opis: sentencja łacińska

Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi

  • Oto baranek boży, który gładzi grzechy świata

Ecce homo!

  • Oto człowiek!

Ecce tibi lupus in sermone

  • O wilku mowa
  • Plaut (ok. 250–184 p.n.e.) – komediopisarz rzymski
  • źródło: Plaut, Stichus, IV. i. 71

Edimus, ut vivamus, non vivimus, ut edamus

  • Jemy, aby żyć, a nie żyjemy po to, aby jeść
  • opis: sparafrazowane słowa Sokratesa
  • źródło: Plutarch, Moralia

Effugiunt structos nomen honorque rogos

  • Imię i godność unikną stosu

E fructu arbor cognoscitur

  • Drzewo poznaje się po owocu (Dobre drzewo dobre rodzi owoce, a złe drzewo – złe)

Ego mitto vos sicut oves in medio luporum

  • Ja was posyłam jako owce między wilki

Ego nihil timeo, quia hihil habeo

  • Nic nie mam, więc niczego się nie boję
  • opis: sentencja łacińska

Epistula (enim) non erubescit

  • (Ponieważ) list się nie rumieni
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron,  Listy, 5, 12

Equus, ut sit exiguum caput et siccum prope pelle ossibus adhaerente, aures breves et argutae, oculi magni, nares patulae, erecta cervix, coma densa et cauda, ungularum soliditate fixa rotunditas

  • Koń, aby łeb miał krótki i smukły, skórę niemalże do kości przylegającą, uszy krótkie i spiczaste, oczy niewielkie, chrapy szerokie, wysoki kłąb, grzywę gęstą i ogon, okrągłe i wysklepione kopyta.
  • Izydor z Sewilli (ok. 560 – 636 n.e.) – święty Kościoła katolickiego
  • opis: o idealnym rumaku.
  • źródło: Izydor z Sewilli, Etymologia

Cuiusvis hominis est errare: nullius nisi insipientis, in errore perseverare

  • Każdy człowiek może zbłądzić, [a] uparcie trwać przy błędzie tylko głupi
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae morales VI, 57, 12

Est modus in rebus, sunt certi denique fines, quos ultra citraque nequit consistere rectum

  • Jest miara we wszystkim i określone granice, przed którymi i za którymi nie może ostać słuszność
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Satire I, 1, 106-107

Est vetus atque probus centum qui perficit annos

  • Klasyk to ten, kto ukończy sto lat
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • opis: dzieło literackie nabywa wartości, jeśli jest szanowane przez kolejne pokolenia
  • źródło: Horacy, Listy II, 1, 39

Et in sole maculae

  • I na słońcu są plamy
  • opis: sentencja łacińska

Etiam latrones suis legibus parent

  • Także rozbójnicy są posłuszni swoim prawom
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Ex cathedra

  • Z katedry

Ex malis eligere minima oportet

  • Trzeba wybierać mniejsze zło
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De officiis 3, 1, 3

Ex nihilo nihil

  • Z niczego nic [nie powstaje]

Ex oriente lux

  • Ze wschodu przychodzi światło

Ex oriente lux, ex occidente lex

  • Światło [kultury] ze wschodu, prawa z zachodu

Exegi monumentum aere perennius

  • Postawiłem pomnik trwalszy od spiżu
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Pieśń III, 30

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

  • A kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości
  • opis: przekleństwo Dydony na stosie rzucone na Eneasza
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, IV, 625

Experto credite

  • Niech z naszych kości narodzi się mściciel

Extra Ecclesiam nulla salus

  • Poza Kościołem nie ma zbawienia

Extremis malis extrema remedia

  • Na krańcowe zło krańcowe środki
  • opis: sentencja łacińska

F

Faber est quisque suae fortunae

  • Każdy jest kowalem własnego losu
  • Appiusz Klaudiusz (ok. 340 – 273 p.n.e.) – rzymski polityk i mąż stanu

Fabula docet

  • Bajka uczy

Fabulis non expletur venter

  • Bajkami żołądka nie napełnisz

Fac et extusa

  • Najpierw zrób, potem usprawiedliwiaj się
  • opis: sentencja łacińska

Fac et spera

  • Działaj i miej nadzieję

Fac fideli sis fidelis

  • Bądź wierny temu, kto wierny tobie
  • opis: sentencja łacińska

Fac te ipse felicem

  • Uczyń sam siebie szczęśliwym

Facil(e) omnes, cum valemus, recta consili(a) aegrotis damus

  • My wszyscy, kiedy jesteśmy zdrowi, łatwo dajemy dobre rady chorym
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Andria, 309

Facile dictu, difficile factu

  • Łatwo powiedzieć, trudo zrobić

Facile omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus

  • Kiedy jesteśmy zdrowi,  łatwo nam przychodzi dawać chorym dobrerady
  • opis: sentencja łacińska

Facile remedium est ubertatis

  • Z nadmiarem łatwo sobie poradzić
  • opis: sentencja łacińska

Facilius est consolari afflictum, quam sustinere

  • Człowieka nieszczęśliwego łatwiej jest pocieszać niż mu pomóc

Facta est grando et ignis

  • Powstał grad i ogień

Facta loquuntur

  • Fakty krzyczą
  • opis: inaczej fakty mówią same za siebie

Facta notoria

  • Ogólnie znane fakty

Facta sunt verbis difficilora

  • Czyny są trudniejsze niż słowa
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Ad Quintum fratrem 1, 4, 5

Factum est

  • Stało się

Faecem bibat, qui vinum bibit

  • Kto pije wino, niech wypije osad (Kto nawarzył piwa, niech je wypije)

Faex civitias (Faex populi)

  • Męty państwowe (męty społeczne)

Fallaces enim sunt rerum species, quibus credidimus

  • Zdradliwe są bowiem pozory (wyobrażenia) rzeczy,  w któreuwierzyliśmy (które uznaliśmy za prawdziwe)
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, O Pożytkach, IV.34

Fallaces sunt rerum species

  • Zdradliwe są pozory (wyobrażenia) rzeczy
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, O Pożytkach, IV 34

Fallite fallentes

  • Okłamujcie kłamiących
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Sztuka kochania,  1.645

Fama crescit eundo

  • Plotka rośnie rozchodząc się
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • Wergiliusz, Eneida

Fama nihil est celerius

  • Nic nie jest szybsze od plotki
  • opis: sentencja łacińska

Fames artium magistra

  • Niedostatek jest nauczycielem rzemiosła
  • opis: sentencja łacińska

Fames est optimus coquus

  • Głód jest najlepszym kucharzem
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Czesław Jędraszko,  Łacina na co dzień, Warszawa 1988

Fas est et ab hoste doceri

  • Warto się uczyć i od wroga
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Metamorfozy, 4.428

Fascinatio nugacitatis

  • Urok błahości

Fata viam invenient

  • Przeznaczenie znajdzie drogę
  • opis: sentencja łacińska

Favete linguis!

  • Milczcie w skupieniu!
  • źródło: Cyceron, De divinatione (2, 83), Horacy, Carmina (3, 1, 2); Owidiusz,  Fasti (2, 654), Seneka Młodszy, De vita beata (26, 7), Pliniusz Starszy,  Naturalis historia (28, 3)
  • opis: słowa używane wobec tłumu przez kapłana na czas trwania ceremonii

Feci, quod potui, faciant meliora potentes

  • Zrobiłem,  co mogłem,  kto potrafi,  niech zrobi lepiej
  • opis: parafraza słów wypowiadanych przez konsulów rzymskich przy przekazywaniu urzędu następcy

Felix ille tamen corvo quoque rarior albo

  • Szczęśliwy ponieważ rzadszy od białego kruka.
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyry, VII 202

Felix, qui potuit rerum cognoscere causas

  • Szczęśliwy,  kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Georgiki

Fervet olla, vivit amicitia

  • Garnek kipi,  przyjaźń kwitnie

Festina lente!

  • Spiesz się powoli!
  • Oktawian August (63 p.n.e. – 14 n.e.) – pierwszy cesarz rzymski
  • opis: miał tak zwracać się Oktawian do wodzów, którzy podejmowali szybkie decyzje bez większej rozwagi. W jego odczuciu bowiem wódz dobry jest mądry a nie odważny
  • źródło: Swetoniusz, Oktawian August, 25

Fiat ius, et pereat mundus

  • Prawu musi się stać zadość,  choćby świat miał zginąć
  • opis: sentencja łacińska

Fiat iustitia pereat mundus

  • Niech stanie się sprawiedliwość,  choćby miał zginąć świat.

Fiat iustitia, et pereat mundus

  • Sprawiedliwości musi się stać zadość,  choćby świat miał zginąć

Fiat iustitia, ruat caelum

  • Sprawiedliwości musi się stać zadość,  choćby niebo miało runąć
  • opis: sentencja łacińska

Fide, sed cui, vide

  • Ufaj,  ale bacz,  komu ufasz
  • opis: sentencja łacińska

Fides punica

  • Wierność punicka
  • opis: niedotrzymywanie zobowiązań. Stereotyp jaki narodził się wśród rzymskich elit na temat Kartagińczyków (Punijczyków) po ciągu wojen punickich. W ten sposób Rzymianie chcieli umocnić swój wizerunek moralnego i honorowego narodu, w przeciwieństwie do Kartagińczyków, których uważano za prowodyrów konfliktów. Co ciekawe, tego typu stereotyp powstał także wobec Greków (Graeca fides).

Fido tibi, sed non credo

  • Ufam ci,  ale nie wierzę
  • opis: sentencja łacińska

Finis coronat opus

  • Koniec wieńczy dzieło
  • opis: słowa przypisywane Owidiuszowi

Fortes fortuna adiuvat

  • Fortuna sprzyja silnym
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Phormio, 203

Fortis cadere, cedere non potest

  • Mężny może paść, ale nie ustąpi
  • opis: sentencja łacińska

Fortis fortuna adiuvat

  • Śmiałym szczęście sprzyja
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Phormio, 203

Fortuna caeca est

  • Los jest ślepy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De amicitia 15.54

Fortuna ipsa, quae dicitur caeca

  • Mówi się, że los jest ślepy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Filipika XIII, 10. 5
  • opis: mowa przeciwko Markowi Antoniuszowi

Fortes fortuna adiuvat

  • Fortuna sprzyja silnym
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Phormio, 203

Fraus latet in generalibus

  • W ogólnikach czai się oszustwo

Fungus una nocte nascitur

  • Grzyb wyrasta w ciągu jednej nocy, zło rośnie szybko

G

Galeatum sero dueli paenitet

  • Uzbrojonemu nie czas narzekać na wojnę
  • opis: sentencja łacińska

Galilaee, vicisit!

  • Galilejczyku, zwyciężyłeś!

Gallina scripsit

  • Kura nagryzmoliła
  • Plaut (ok. 250–184 p.n.e.) – komediopisarz rzymski
  • źródło: Plaut, Pseudolus, 30

Gallus in suo sterquilinio plurimum potest

  • Kogut tylko na swoim gnojowisku dużo może
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Gaudent praenomine molles auriculae

  • Jego delikatne uszy radują się imieniem (tytułem)
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Satyry

Gaudet tentamine virtus

  • Cnota raduje się, gdy jest wystawiona na próbę
  • opis: sentencja łacińska

Gaudi maeror comes

  • Towarzyszka radości – smutek
  • opis: sentencja łacińska

Gaudium magnum nuntio vobis

  • Obwieszczam wam wielką nowinę

Gemma gemmarum

  • Klejnot nad klejnotami

Genius loci

  • Geniusz miejsca

Gladiator in arena consilium capit

  • Gladiator decyduje dopiero na arenie
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • opis: inna wersja brzmi Gladiator in arena consilium capit
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae Morales, 22

Gloria victis

  • Chwała zwyciężonym

Gloria virtuti resonat

  • Sława jest echem cnoty
  • opis: sentencja łacińska

Gradiam

  • Krok po kroku

Graecum est, non legitur

  • To po grecku, nie można przeczytać.

Grande mortalis aevi spatium

  • Wielka część ludzkiego życia
  • źródło: Tacyt, De vita et moribus Iulii Agricolae, III

Granum salis

  • Szczypta soli

Grata novitas [est]

  • Miła [jest] nowość

Gratia gratiam parti

  • Uprzejmość rodzi uprzejmość
  • opis: sentencja łacińska

Gratia vobis et pax

  • Łaska wam i pokój

Graves amicitiae principum

  • Złowieszcza przyjaźń książąt

Graviora manent

  • Najgorsze dopiero nadejdzie

Gravissimum est imperium consuetudinis

  • Najpotężniejsza jest władza przyzwyczajenia
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski

Gutta cavat lapidemo

  • Kropla drąży skałę
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Epistulae ex Ponto IV, 10, 5–6

Gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo

  • Kropla drąży skałę nie siłą, lecz często padając
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Epistulae ex Ponto IV, 10, 5–6

H

Habent sua fata libelli

  • I książki mają swoje losy
  • Terentianus (III wiek n.e.) – rzymski pisarz i gramatyk
  • źródło: Terentianus, De litteris, De syllabis, De Metris, 1286

Habita fides ipsam plerumque fidem obligat

  • Okazane zaufanie zobowiązuje zwykle do wzajemnej ufności
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, XXII 22

Tecum habita: noris quam sit tibi curta supellex

  • Wniknij w siebie: zrozum jak marnie jesteś stworzony
  • Persjusz (34 – 62 n.e.) – poeta i satyryk rzymski
  • źródło: Persjusz, Satyry, 23

Hac urget lupus hac canis

  • Z jednej strony grozi wilk, a z drugiej pies
  • opis: inaczej „między młotem a kowadłem”
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Flacci Opera, 63-64

Haec est fides

  • Oto wierność

Haec habui dicere

  • To właśnie chciałem powiedzieć

Haec hactenus!

  • Wystarczy już o tym!

Haec lex valet in omnes

  • To prawo dotyczy wszystkich
  • opis: paremia prawnicza

Haec res tibi cordi sit!

  • Miej tę sprawę na sercu!
  • opis: sentencja łacińska

Haec Sibyllae foliis obscuriora

  • To mniej zrozumiałe od wyroczni Sybilli
  • opis: sentencja łacińska

Hanc personam induisti, agenda est

  • Podjąłeś się tej roli: musi być odegrana
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • opis: Seneka nawiązuje tutaj do nałożenia na siebie dyscypliny i nie korzystania z korzyści materialnych
  • źródło: Seneka Młodszy, De Beneficiis, 2.17.2

Hannibal ad portas!

  • Hannibal u bram!
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta,  XXIII 16

Haud equidem tali me dignor honore

  • Co do mnie, nie czuję się godna takiego zaszczytu
  • opis: bogini Wenus do Eneasza
  • źródło: Wergiliusz, Eneida,  I 335-371

Haud ignota loqur

  • Nie mówię rzeczy nieznanych
  • źródło: Wirgiliusz, Eneida, 2.91

Hic Rhodos, hic salta!

  • Tu Rodos, tu skacz!
  • Ezop (VI wiek p.n.e.) – grecki bajkopisarz
  • opis: dosłownie, pokaż co umiesz, zaryzykuj!
  • źródło: Ezop, Samochwał

Hic sunt leones

  • Tu są lwy
  • opis: sentencja łacińska służąca do oznaczania obszarów nieznanych

Historia est Magistra Vitae

  • Historia nauczycielką życia
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Oratore, II, 36

Historia vitae magistra (est)

  • Historia nauczycielką życia
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Oratore, II, 36

Hoc erit post me, quod ante me fuit

  • To samo będzie po mnie, co przede mną było
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae Morales ad Lucilium, LIV

Hodie mihi, cras tibi

  • Dziś mi, jutro tobie

Homini mendaci, etiamsi vera dicit, nemo credit

  • Nikt nie wierzy kłamcy,  choćby mówił prawdę
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Hominis est errare, insipientis in errore perseverare

  • Rzeczą ludzką jest błądzić,  rzeczą głupców jest trwać w błędzie

Hominis est propria veri inquisitio atque investigatio

  • Jest właściwe człowiekowi szukanie i badanie prawdy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozofBłądzenie jest rzeczą ludzką, ale dobrowolne trwanie w błędzie jest rzeczą diabelską
  • źródło: Cyceron, De officiis, I 13

Hominum causa omne ius constitutum sit

  • Wszelkie prawo winno być stanowione dla ludzi
  • opis: paremia prawnicza

Homo doctus in se semper divitias habet

  • Człowiek wykształcony bogactwo ma zawsze ze sobą
  • Fedrus (ok. 15 p.n.e. – 50 n.e.) – poeta rzymski
  • źródło: Fedrus, Bajka, VI, bajka 22, wiersz 1

Homo est animal sociale

  • Człowiek jest zwierzęciem towarzyskim
  • opis: ponoć tych słów miał użyć Arystoteles

Homo homini consulere debet

  • Człowiek człowiekowi powinien pomagać
  • opis: sentencja łacińska

Homo homini deus est

  • Człowiek człowiekowi bogiem

Homo homini lupus est

  • Człowiek człowiekowi wilkiem

Homo improbus beatus non est

  • Człowiek nieuczciwy nie jest szczęśliwy
  • opis: sentencja łacińska

Homo res sacra homini

  • Człowiek dla człowieka świętością
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae morales ad Lucilium, XCV, 33

Homo sum, humani nihil a me alienum puto

  • Człowiekiem jestem i nic,  co ludzkie,  nie jest mi obce
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • opis: użyte z ironią, stało się w czasie renesansu niezwykle popularnym hasłem
  • źródło: Terencjusz,  Heautontimorumenos, 1, 1, 25

Homo sum, humani nihil alienum a me esse puto

  • Człowiekiem jestem i sądzę,  że nic,  co ludzkie,  nie jest mi obce

Homo sum, humani nil a me alienum puto

  • Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Heauton timorumenos

Homo totiens moritur, quotiens amittit suos

  • Człowiek tyle razy umiera,  ile razy traci swych bliskich
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae, H 13

Honesta fama melior pecunia

  • Szczera opinia lepsza niż pieniądze
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae, 108

Honesta res est laeta paupertas

  • Szacowna to rzecz pogodne ubóstwo
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • opis: Seneka Młodszy, cytując Epikura
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy, 2, 6

Honores mutant mores

  • Zaszczyty zmieniają obyczaje
  • opis: sentencja łacińska

Honores saepe mutant mores, raro in meliores

  • Zaszczyty często zmieniają obyczaje,  rzadko na lepsze
  • opis: sentencja łacińska

Honos habet onus

  • Zaszczyt pociąga za sobą obowiązki
  • Marek Terencjusz Warron (116-27 p.n.e.) – uczony i pisarz rzymski
  • źródło: Warron, De lingua Latina 5, 73

Horribile dictu

  • Strach powiedzieć

Horror vacui

  • Natura nie znosi próżni
  • Arystoteles (384-322 p.n.e.) – filozof grecki

Hortus siccus

  • Zbiór zasuszonych roślin

Hospes hospiti sacer

  • Gość to świętość dla gospodarza
  • opis: sentencja łacińska

Hospes, hostis

  • Każdy obcy to wróg
  • opis: sentencja łacińska

Hosti pectus, cor amico

  • Pierś dla wroga,  serce dla przyjaciela

Humana non sunt turpia

  • Co ludzkie,  nie hańbi

I

Iactantius maerent, qui minus dolent

  • Wyrażają swój ból bardziej okazale ci, którzy mniej cierpią
  • opis: sentencja łacińska

Iam fama nimium fecit

  • Plotka już uczyniła zbyt wiele [jeszcze dodała ponadto]

Iam lucis orto sidere…

  • Gdy już zajaśniała…

Id est luce clarius

  • To jest jaśniejsze od światła
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Tusculanae Disputationes, I

Idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est

  • W końcu mocna przyjaźń polega na tym,  żeby chcieć tego samego oraz tego samego nie chcieć
  • opis: słowa Lucjusza Sergiusza Katyliny zachęcającego swoich stronników do zamachu stanu.
  • źródło: Salustiusz, De coniuratione Catilinae, XX 4

Ignava ratio

  • Gnuśne rozumowanie

Ignavia corpus hebetat, labor firmat

  • Nieróbstwo osłabia ciało, a praca je krzepi
  • opis: sentencja łacińska

Ignavis semper feriae

  • Leniwym zawsze dni wolne
  • opis: sentencja łacińska

Ignis non exstinguitur igne

  • Ognia nie gasi się ogniem
  • opis: sentencja łacińska

Ignis sanat

  • Ogień leczy

Ignis, mare, mulier – tria mala

  • Ogień,  morze,  kobieta – trzy nieszczęścia
  • Menander (342 p.n.e.–291 p.n.e.) – starożytny poeta grecki
  • źródło: Menader, Sententiae, 323

Ignoramus et ignorabimus

  • Nie wiemy i nie będziemy wiedzieć

Ignorantia iuris nocet

  • Nieznajomość prawa szkodzi
  • źródło: Digesta Iustiniani (D.22.6.9 pr.)

Ignorantia legis excusat neminem

  • Nieznajomość prawa nikogo nie tłumaczy
  • opis: rzymska maksyma prawnicza

Ignoti nulla cupido

  • Nieznane nie nęci
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Ars amatoria, III, 397

Imago animi vultus est

  • Twarz jest obrazem duszy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Oratore

Impares nascimur, pares morimur

  • Rodzimy się nierówni,  umieramy równi
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Imperare sibi maximum imperium est

  • Rządzić sobą jest największą władzą
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae Morales, 113

Impossibilium nulla obligatio est

  • Nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych
  • opis: sentencja z prawa rzymskiego mówiąca jasno, że dobre prawo nie wymaga rzeczy niemożliwych

In Bellonae hortis nascuntur semina mortis

  • W ogrodach Bellony (wojny) rodzą się nasiona śmierci
  • opis: sentencja łacińska

In cauda venenum

  • W ogonie kryje się jad
  • opis: na końcu mowy umieszczone są zarzuty / złośliwości

In dubio pro reo

  • Wątpliwości przemawiają za oskarżonym
  • opis: paremia prawnicza

In flammam flammas, in mare fundis aquas

  • W ogniu płomienie, do morza leją się wody
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Nasonis opera omnia

In hoc signo vinces

  • Pod tym znakiem zwyciężysz
  • źródło: Laktancjusz, O śmierci prześladowców, 44
  • opis: słowa, jakie miał usłyszeć Konstantyn I, przed bitwą przy Moście Mulwijskim w 312 roku n.e., z Maksencjuszem

In labore virtus et vita

  • W pracy cnota i życie
  • opis: sentencja łacińska

In magnis et voluisse sat est

  • W rzeczach wielkich wystarczy chcieć
  • Propercjusz (ok. 50 – ok. 15 p.n.e.) – poeta rzymski

In medio stat veritas

  • Prawda leży pośrodku
  • opis: sentencja łacińska

In nova fert animus mutatas dicere formas corpora

  • Bierze chęć opiewać postacie zmienione w nowe ciała
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Metamorfozy I, 1–2a

In tranquillo quilibet gubernator

  • W czasach spokojnych każdy może rządzić
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy, LXXXV

In vino veritas

  • W winie prawda

In vino veritas, in aqua sanitas

  • W winie prawda, w wodzie zdrowie
  • opis: autorstwo przypisuje się poecie greckiemu, Alkajosowi z Mityleny (VII-VI wiek p.n.e.). Cytat odnośni się do faktu, że wino (alkohol) powoduje u ludzi chęć mówienia prawdy, bycia szczerym.
  • źródło: Erazm z Rotterdamu, Adagia, I.VII.17

In vita mors certa est

  • W życiu śmierć jest pewna
  • opis: sentencja łacińska

Infra dignitatem meam

  • Poniżej mojej godności
  • opis: sentencja łacińska

Inter arma silent leges

  • W czasie wojny milczą prawa
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Pro Milone, IV 11

Inter arma silent Musae

  • Wśród oręża milczą muzy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Pro Milone

Inter malleum et incudem

  • Między młotem a kowadłem
  • opis: sentencja łacińska

Inter pedes puellarum est voluptas puerorum

  • Przyjemność chłopców znajduje się między nogami dziewcząt
  • opis: sentencja łacińska

Intus intus est Equus Troianus

  • Wewnątrz wewnątrz jest Koń Trojański
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Pro P. Sulla Oratio, 78

Invidia gloriae umbra est

  • Zazdrość jest cieniem sławy
  • opis: sentencja łacińska

Invitum qui servat, idem facit occidenti

  • Kto ocala kogoś wbrew jego woli,  to tak jakby go zabijał
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Ars Poetica, 467

Ipsa sua melior fama

  • Lepszy od swojej reputacji
  • opis: sentencja łacińska

Ira est saepe causa iniurae

  • Gniew jest często przyczyną niesprawiedliwości
  • opis: sentencja łacińska

Ira furor brevis est

  • Gniew jest chwilowym szaleństwem
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Listy

Ira sine viribus vana est

  • Gniew nie poparty siłą jest próżny
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, XXXV

Is fecit, cui prodest

  • Ten jest winien, komu to przynosi korzyść
  • opis: paremia prawnicza

Ite, missa est

  • Idźcie,  ofiara spełniona

Iucundi peracti labores

  • Miłe są trudy zakończone
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Iurare in verba magistri

  • Przysięgać na słowa nauczyciela (ślepo wierzyć, uznawać autorytet nauczyciela za argument ostateczny)
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny

Iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi

  • Przysięgi danej ojcu aż po dziś dzień w taki sposób dotrzymałem
  • Hannibal (247-183 p.n.e.) – kartagiński wódz
  • źródło: Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych mężów. Wstęp, komentarz i redakcja Lidia Winniczuk, Warszawa 1974.

Iustitia civitatis fundamentum

  • Sprawiedliwość jest fundamentem państwa
  • opis: sentencja łacińska

Iustitias vestras iudicabo

  • Sprawiedliwość waszą sądzić będę

L

Laetificat stultum grandis promissio multum

  • Wielka obietnica ogromnie głupca cieszy
  • opis: sentencja łacińska

Lapis inferalis

  • Kamień piekielny

Lapis philosophorum

  • Kamień filozoficzny

Lapsus calami

  • Błąd w piśmie

Latrante uno latrat statim et alter canis

  • Gdy jeden pies zaszczeka, drugi natychmiast wtóruje
  • opis: łacińskie przysłowie

Laudant, quod non intellegunt

  • Chwalą to, czego nie rozumieją
  • opis: sentencja łacińska

Laus alit artes

  • Pochwała karmi sztukę
  • opis: Seneka, cytując Enniusza

Lavare manus

  • Umywać ręce
  • opis: sentencja łacińska

Legant prius et postea despiciant

  • Niech najpierw przeczytają,  a potem lekceważą
  • opis: sentencja łacińska

Legem nocens veretur fortunam innocens

  • Przestępca boi się prawa, niewinny – losu
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiliusz Syrus, Sententiae, 299

Legere et non intellegere neglegere est

  • Czytać i nie rozumieć jest zaniedbaniem
  • źródło: Cato, Monostichs

Leges ab omnibus intellegi debant

  • Ustawy powinny być zrozumiałe przez wszystkich
  • opis: paremia prawnicza

Leges barbarorum

  • Prawa barbarzyńców

Lenior et melior fis accedente senecta

  • Zbliżając się do starości stajemy się łagodniejsi i lepsi
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Listy 2, 211

Lex neminem cogit ad impossibila

  • Prawo nie zmusza do rzeczy niemożliwych
  • opis: paremia prawnicza

Lex retro non agit

  • Prawo nie działa wstecz
  • opis: paremia prawnicza sformułowana na podstawie źródeł prawa rzymskiego

Liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit

  • Za człowieka wolnego trzeba uważać tego,  kto nie służy żadnej niegodnej sprawie
  • źródłoRhetorica ad Herennium, IV, 17, 24

Libri amici, libri magistri

  • Książki przyjaciółmi, książki nauczycielami
  • opis: sentencja łacińska

Littera docet, littera nocet

  • Litera uczy, litera szkodzi
  • opis: sentencja łacińska

Littera scripta manet

  • Słowo zapisane pozostaje
  • opis: sentencja łacińska

Litterae non erubescunt

  • Pismo się nie rumieni
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Ad Familiares, V 12

Longum iter est per praecepta, breve et efficax per exempla

  • Długa jest droga przez nakazy, krótka i skuteczna przez przykłady
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Luna exoriens

  • Księżyc w nowiu

Lupus in fabula

  • O wilku mowa, a wilk tuż
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz,  Adelphoe

M

Macte animo iuvenis! Medios paret ire per enses nudaque pro cares opponere pectore muris

  • Odwagi młodzieńcze! Trzeba być gotowym iść na obnażone miecze i wystawiać obnażoną pierś za najbliższych
  • Publiusz Papiniusz Stacjusz (ok. 45-96 n.e.) – poeta rzymski
  • źródło: Stacjusz, Tebaida, VII, 280-281
  • opis: w trakcie walki Polinika z Eteoklesem o Teby

Magna di curant, parva neglegunt

  • O wielkie rzeczy bogowie się troszczą, o małe nie dbają
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Natura Deorum

Magna otia caeli

  • Wielka jest obojętność nieba
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyry, 6, 394

Magna petis…

  • Żądasz [zbyt] wielkich rzeczy…
  • opis: sentencja łacińska

Magnam rem puta unum hominem agere

  • Za wielką rzecz uważaj odgrywanie jednej roli
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • opis: Być zawsze sobą
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy, 120

Magne res est amor

  • Wielka to rzecz – miłość
  • opis: sentencja łacińska

Magnorum non est laus sed admiratio

  • Wielkich ludzi należy podziwiać,  nie chwalić
  • opis: sentencja łacińska

Magnum opus

  • Wielkie dzieło

Magnum vectigal est parsimonia

  • Wielkim dochodem jest oszczędność
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Paradoxa 6/3:49

Magnus gubernator et scisso navigat velo

  • Wielki sternik płynie nawet z poszarpanym żaglem
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Magnus ille, qui in divitiis pauper est

  • Wielki ten, kto będąc bogatym, żyje jak ubogi.
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Magnus in minimus

  • Wielki [człowiek] w małych [sprawach]
  • opis: sentencja łacińska

Maior e longinquo reverentia

  • Większy szacunek z daleka
  • opis: odnośnie rządów i majestatu cesarza Tyberiusza (14-37 n.e.), który preferował rządzić Imperium ze stolicy, niżeli np. udawać się osobiście do poszczególnych armii. Wszelkie bunty wolał, by łagodzili jego synowie Druzus Młodszy (rodzony) i Germanik (adoptowany).
  • źródło: Tacyt, Roczniki, I 47

Mala herba cito crescit

  • Złe ziele szybko rośnie
  • opis: sentencja łacińska

Malum est in necessitate vivere, sed in necessitate vivere necessitas nulla est

  • Źle jest żyć w okowach konieczności,  żadna jednak konieczność nie zmusza nas do życia
  • opis: cytując za Epikurem
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Manifesta non egent probatione

  • Oczywiste nie wymaga dowodu
  • opis: paremia prawnicza

Manus manum lavat

  • Ręka rękę myje
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Apocolocyntosis 9, 5

Mater semper certa est

  •  Matka jest zawsze pewna
  • opis: paremia prawnicza

Maximae fortunae minime crede!

  • Największemu szczęściu wierz najmniej!
  • opis: sentencja łacińska

Me nemo ministro fur erit,  atque ideo nulli comes exeo

  • Nie będę pomocnikiem złodzieja i dlatego żaden namiestnik nie weźmie mnie do swojej służby
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyra, III 46

Mea culpa

  • Moja wina

Medice, cura te ipsum

  • Lekarzu,  lecz się sam

Medicina soror philosophiae

  • Medycyna siostrą filozofii
  • Tertulian (ok.155 – 240 n.e.) – teolog rzymski, gorliwy wyznawca chrześcijaństwa
  • źródło: Tertulian,  De Anima,  2

Medicus curat, natura sanat

  • Lekarz leczy,  natura uzdrawia
  • Hipokrates (460–377 p.n.e.) – lekarz grecki

Medio tutissimus ibis

  • Najbezpieczniej jest chodzić środkiem
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Metamorfozy II 137
  • opis: środkowa ścieżka, daleka od skrajności, jest najbezpieczniejsza

Mel in ore, fel in corde

  • Miód w ustach, żółć w sercu
  • opis: sentencja łacińska

Meliores, prudentiores, constantiores nos tempus diesque facit

  • Czas czyni nas lepszymi, roztropniejszymi i bardziej statecznymi
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje od założenia Miasta,  XXII, 12

Melioribus annis

  • W lepszych czasach
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz,  Eneida VI, 649

Memento mori

  • Pamiętaj o śmierci

Memento te hominem esse

  • Pamiętaj, że jesteś człowiekiem
  • opis: słowa jakie miał wymawiać niewolnik stojący za triumfującym wodzem na rydwanie. Inna wersja sentencji to: Hominem te memento!

Memini tui, memento mei

  • Pamiętam o tobie, pamiętaj o mnie

Memini tui, memento mei

  • Pamiętam o tobie, pamietaj o mnie
  • opis: sentencja łacińska

Meminisse iuvabit

  • Pamiętaj,  że umrzesz.

Memoria minuitur nisi exercetur

  • Pamięć maleje jeśli się jej nie ćwiczy
  • opis: sentencja łacińska

Mens et manus

  • Umysł i ręka

Mens sana in corpore sano

  • W zdrowym ciele zdrowy duch
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyra X, 10.356-64

Mente et malleo

  • Myślą i młotem

Modus vivendi

  • Sposób życia

Mors certa, hora incerta

  • Śmierć jest człowiekowi pewna, ale jej godzina nieznana
  • opis: sentencja łacińska

Mors est quies viatoris, finis est omnis laboris

  • Śmierć jest spoczynkiem podróżnego,  jest kresem mozołu wszelkiego
  • opis: sentencja łacińska

Mors malum non est, sola ius aequum generis humanis

  • Śmierć nie jest złem,  a jedynie prawem obowiązującym cały rodzaj ludzki
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Mors meta malorum

  • Śmierć kresem cierpień
  • opis: sentencja łacińska

Mors omnia iura solvit

  • Śmierć znosi wszystkie prawa
  • opis: paremia prawnicza

Mortui sunt, ut liberi vivamus

  • Umarli,  byśmy mogli żyć jako wolni ludzie
  • opis: sentencja łacińska

Multi multa sciunt, nemo omnia

  • Liczni ludzie wiele wiedzą, wszystkiego nie wie nikt
  • opis: sentencja łacińska

Multum, non multa

  • Niewiele,  ale gruntownie
  • opis: sentencja łacińska

Mundi est propria virtus

  • Cnota jest właściwością świata
  • opis: Cyceron, cytując Chryzypa – ateńskiego myśliciela
  • źródło: Cyceron, De natura deorum,  II 37

Mundus vult decipi, ergo decipiatur

  • Świat chce być oszukiwany,  niechże więc będzie
  • opis: istnieją podejrzenia, że autorem sentencji był sam Gajusz Petroniusz. Nie zachowały się jednak żadne dowody na to w jego pracach.

Muros erigunt, mores neglegunt

  • Wznoszą mury, a lekceważą obyczaje
  • opis: sentencja łacińska

Mutato nomine de te fabula narratur

  • O tobie ta bajka mówi,  choć pod zmienionym imieniem
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Satyry

N

Natura aliud alii iter ostendit

  • Natura pokazuje różnym inną drogę
  • Salustiusz (86-35 p.n.e.) – historiograf i pisarz rzymski
  • źródło: Salustiusz, Bellum Catilinae,  2

Naturae lusus

  • Wybryk natury
  • opis: sformułowanie łacińskie

Naturalia non sunt turpia

  • Rzeczy przyrodzone nie są obrzydliwe
  • opis: sentencja łacińska

Naturam mutare difficile est

  • Trudno jest zmienić naturę
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Navigare necesse est, vivere non est necesse

  • Żeglowanie jest koniecznością,  życie nie jest koniecznością
  • Pompejusz Wielki (106-48 p.n.e.) – wódz i polityk rzymski
  • opis: gdy Rzym przeżywał kryzys żywnościowy na czele dostaw zboża do Rzymu stanął Pompejusz. Gdy próbował odbić od brzegu z dostawą, na morzu rozpętał się sztorm. Załoga była na tyle wystraszona, że bała się wypłynąć na szerokie morze. Wówczas tymi słowami Pompejusz udowodnić miał swoje poświecenie dla ratowania głodujących mas rzymskich.
  • źródło: Plutarch, Pompejusz, 50

Ne puero gladium

  • Nie dawaj dziecku miecza do ręki
  • opis: sentencja łacińska

Ne quid nimis

  • Nic ponad miarę
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz,  Dziewczyna z Andros,  61

Ne sutor supra crepidam iudicet

  • Niech szewc nie ocenia tego,  co jest powyżej trzewika
  • Pliniusz Starszy (23 – 79 n.e.) – pisarz i uczony

Nec Caesar supra grammaticos

  • Nawet Cezar musi poddać się regułom gramatyki
  • Swetoniusz (ok. 69 – po 122 n.e.) – historyk rzymski
  • źródło: Swetoniusz, De grammaticis, XXII

Nec Hercules contra plures

  • I Herkules nie pomoże kiedy ludzi całe morze
  • opis: sformułowanie łacińskie

Nec locus ubi Troia

  • Nie ma śladu,  gdzie była Troja
  • opis: sentencja łacińska

Nec nos ambitio, nec amor nos tangit habendi

  • Nie kieruje nami ani pragnienie zaszczytów,  ani posiadania
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Ars Amatoria, 540

Nec tecum possum vivere, nec sine te

  • Nie mogę żyć z tobą ani bez ciebie
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owdiusz, Amores, III, XI

Nec temere, nec timide

  • Bez zuchwałości,  ale i bez lęku
  • opis: sentencja łacińska

Necesse est multos timeat quem multi timent

  • Wielu musi się bać ten,  kogo wielu się boi
  • Decimus Laberius (ok. 105 – 43 p.n.e.) – ekwita i pisarz rzymski

Nemo accusare se debet

  • Nikt nie musi oskarżać samego siebie
  • opis: paremia prawnicza

Nemo ante mortem beatus

  • Nikogo nie można nazwać szczęśliwym przed śmiercią
  • źródło: Owidiusz, Metamorfozy, 3, 136
  • opis: ze słów Solona

Nemo est casu bonus

  • Nikt nie jest dobry przez przypadek
  • opis: sentencja łacińska

Nemo ignavia immortalis factus est

  • Nikt nie stał się nieśmiertelny poprzez gnuśność
  • Salustiusz (86-35 p.n.e.) – historiograf i pisarz rzymski
  • źródło: Salustiusz, Wojna z Jugurtą, C. LXXXV 48

Nemo iudex in propria causa

  • Nikt nie jest odpowiednim sędzią w własnej sprawie
  • opis: paremia prawnicza

Nemo patiens, nisi sapiens

  • Nikt nie jest mądry,  jeśli nie jest cierpliwy
  • opis: sentencja łacińska

Nemo propheta in patria sua

  • Nikt nie jest prorokiem we własnej ojczyźnie
  • opis: sentencja łacińska

Nemo regere potest nisi qui et regi

  • Tylko ten umie rządzić,  kto umie być posłusznym władzy
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Dialogi, 4.15.5

Nemo sapiens nisi patiens

  • Nie jest mądry,  kto nie jest cierpliwy
  • opis: sentencja łacińska

Nemo scit, ubi calceus urat, nisi qui eum portat

  • Tylko ten wie, gdzie go trzewik ciśnie, kto go nosi
  • opis: sentencja łacińska

Nemo sibi nascitur

  • Nikt nie rodzi się tylko dla siebie
  • opis: sentencja łacińska

Nemo sine vitiis est

  • Nikt nie jest bez wad
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Satyry 1, 3, 68

Nemo tenetur ad impossibile

  • Nikt nie może być zmuszony do rzeczy niemożliwych
  • opis: sentencja łacińska

Nemo timendo ad summum pervenit locum

  • Nikt nie doszedł do celu poprzez strach
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae, 471

Nemo usque ad mortem beatus mansit

  • Nikt aż do śmierci nie był szczęśliwy
  • opis: sentencja łacińska

Neque ignorare medicum oportet quae sit aegri natura

  • Trzeba,  aby lekarz wiedział dobrze,  jaka jest natura chorego
  • Celsus (ok. 25 p.n.e. – 50 n.e.)- rzymski lekarz
  • Celsus, De Medicina, 53

Nervus belli pecunia

  • Pieniądz jest nerwem wojny
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Filipiki, V, ii, 5

Nihil citius arescit quam lacrimae

  • Nic nie wysycha szybciej niż łzy
  • opis: sentencja łacińska

Nihil citius senescit quam gratta

  • Nic nie starzeje się szybciej niż wdzięczność
  • opis: sentencja łacińska

Nihil consensui tam contrarium est, quam vis atque metus

  • Nic nie jest tak bardzo przeciwne zgodzie jak siła i strach
  • opis: sentencja łacińska

Nihil est ab omni parte beatum

  • Nie ma całkowitego szczęścia
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Pieśni

Nihil est in intellectu quin prius fuerit in sensu

  • Nie ma nic w umyśle,  czego by przedtem w zmysłach nie było
  • źródło: Arystoteles, O duszy

Nihil est tam angusti animi quam amare divitias

  • Nic tak nie świadczy o małostkowości jak umiłowanie bogactwa
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Officiis, 68

Nihil fit sine causa

  • Nic nie dzieje się bez powodu
  • opis: sentencja łacińska

Nihil homini certum est

  • Nic człowiekowi nie jest pewne
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Tristia 5, 5, 27o

Nihil enim lacrima citius arescit

  • Nic nie wysycha szybciej niż łza
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Ad Herrenium 2 31:50

Nihil novi sub sole

  • Nic nowego pod słońcem
  • opis: sentencja łacińska

Nihil obstat

  • Nic nie stoi na przeszkodzie

Nihil sequitur geminis ex particularibus unquam

  • Nic nie wypływa nigdy z dwóch jednakowych przypadków
  • opis: sentencja łacińska ukazująca zasadę z dziedziny logiki

Nil admirari

  • Nie należy dziwić się niczemu
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródłoHoracy,  Listy,  1, 6, 1

Nil desperandum!

  • Nie rozpaczać!
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Pieśń I 7
  • opis: „Nie rozpaczać! Teukr wodzem i Teukr wróżbitą wam będzie” (Nil desperandum Teucro duce et auspice Teucro)

Nil melius (est) quam cum ratione tacere

  • Nie ma nic lepszego nad rozsądne milczenie
  • opis: sentencja łacińska

Nil mirari, nil indignari, sed intellegere

  • Nie dziwić się, nie oburzać, lecz zrozumieć

Nil mortalibus ardui est

  • Nic dla człowieka nazbyt strome
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Pieśni 1, 3, 37

Nil nisi bene

  • Mów dobrze albo wcale
  • opis: sentencja łacińska

Niminum civiles viles

  • Zbyt grzeczni bywają ordynarni
  • opis: sentencja łacińska

Noli turbare circulos meos

  • Nie zamazuj moich kół
  • Archmiedes (ok. 287–212 p.n.e.) – grecki naukowiec i inżynier
  • opis: do żołnierza rzymskiego, który zbliżał się, aby go zabić; nie posiadamy jednak dowodu na to, żeby Archimedes własnie użył tych słów. Waleriusz Maksymus wspomina słowa Noli, obsecro, istum disturbare („Błagam Cię, nie niszcz tego [piasku]”) odnośnie narysowanych figur na piachu.
  • źródło: Waleriusz Maksymus, Facta et dicta memorabilia, VIII.7

Nolunt, ubi velis, ubi nolis, cupiunt

  • Kiedy chcesz,  odmawiają,  kiedy nie chcesz,  pragną
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski

Nomen omen

  • Nazwisko [stanowi] wróżbę

Nomina stultorum semper parietibus haerent

  • Imiona głupców zawsze wypisane są na murach
  • opis: autor nieznany; inaczej też: Nomina stultorum scribuntur ubique locorum

Nomina sunt consequentia rerum

  • Nazwy są wynikiem istnienia rzeczy
  • opis: paremia prawnicza z podręcznika prawa rzymskiego Justyniana I
  • źródło: Institutiones, II, 7, 3

Nomina sunt odiosa

  • Nazwiska są nienawistne. Nie należy wymieniać nazwisk
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Nomquam periculum sine periculo vincitur

  • Niebezpieczeństwo nigdy nie zostanie pokonane bez ryzyka
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Proverbia Senecae R.368

Non bis in idem

  • Nikogo nie karać dwukrotnie za to samo
  • opis: paremia prawnicza. Dosłownie zrozumieć to można, jako że nie można orzekać dwa razy w tej samej sprawie.

Non est beatus, esse se qui non putat

  • Nie jest szczęśliwy,  kto się za szczęśliwego nie uważa
  • opis: słowa Publiliusza Syrusa
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy 9, 21

Non est viri timere sudorem

  • Nie przystoi mężczyźnie bać się ciężkiej pracy
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistles, 31.7

Non mortem timemus, sed cogitationem mortis

  • Nie śmierci się boimy,  lecz myśli o śmierci
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy moralne 30.17-18

Non nova, sed novae

  • Rzecz nie nowa, lecz podana w sposób nowy

Non omne quod nitet aurum est

  • Nie wszystko, co się świeci jest złotem
  • opis: sentencja łacińska

Non omnia possumus omnes

  • Nie wszyscy możemy wszystko
  • opis:  słowa poety rzymskiego Lucyliusza cytowane przez Makrobiusza w Saturnaliach

Non omnis moriar

  • Nie wszystek umrę

Non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est

  • Nie ten jest biedny,  kto posiada mało,  lecz ten,  kto pragnie więcej
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Listy, II 6

Non scholae, sed vitae discimus

  • Uczymy się nie dla szkoły, lecz dla życia
  • opis: sentencja łacińska będąca mottem wielu szkół. Co ciekawe, jest ona odwróceniem słów Seneki Młodszego: „Nie uczymy się dla życia, ale dla szkoły”.

Non sum qualis eram

  • Nie jestem tym kim byłem

Non tam praeclarum est scire Latine, quam turpe nescire

  • Znać łacinę nie jest tak chwalebnym,  jak haniebnym jest jej nie znać
  • opis: sentencja łacińska

Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum

  • Nie szata zdobi człowieka, lecz człowiek szatę

Non vini vi no, sed vi no aquae

  • Nie żegluję siłą wina,  lecz wody
  • opis: sentencja łacińska

Non vitae, sed scholae discimus

  • Nie uczymy się dla życia, ale dla szkoły
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae morales ad Lucilium, Epistula CVI

Non, ut edam, vivo sed ut vivam, edo

  • Nie po to żyję,  by jeść,  lecz po to jem,  aby żyć

Nosce te ipsum!

  • Poznaj samego siebie
  • opis: maksyma wyryta po grecku na frontonie świątyni Apollina w Delfach, głoszona potem przez filozofa Sokratesa; tutaj zapisana w łacinie
  • źródło: Pauzaniasz, Wędrówki po Helladzie, 10.24

Nulla aetas ad discendum sera

  • Żaden wiek nie jest do nauki zbyt późny
  • opis: sentencja łacińska

Nulla dies sine linea

  • Ani dnia bez kreski
  • opis: Pliniusz Starszy w swoim dziele Historia naturalna przekazuje łacińską wersję powiedzenia. Słowa te miał wypowiedzieć grecki malarz Apelles (IV wiek p.n.e.)

Nulla est medicina sine lingua Latina

  • Żadna jest medycyna bez języka łacina

Nulla invidia sine amore

  • Nie ma zazdrości bez miłości
  • opis: sentencja łacińska

Nulla poena sine lege

  • Nie ma kary bez uzasadnienia prawnego

Nulla regula sine exceptione

  • Nie ma reguły bez wyjątku
  • opis: sentencja łacińska

Nulla res tam necessaria est quam medicina

  • Żadna rzecz nie jest tak niezbędna,  jak medycyna
  • Kwintylian (ok. 35 – ok. 96 n.e.) – rzymski retor i pedagog w dziedzinie teorii wymowy.

Nulla vis maior pietate vera est

  • Nie ma większej siły niż prawdziwa miłość
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Tyestes, 549

Nullum crimen sine culpa

  • Nie ma przestępstwa bez winy
  • opis: paremia prawnicza

Nullum crimen sine lege

  • Nie ma zbrodni bez uzasadnienia prawnego
  • opis: paremia prawnicza

Nullum est iam dictum, quod non sit dictum prius

  • Nie ma takiej rzeczy powiedzianej,  która nie zostałaby już powiedziana wcześniej
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz,  Eunuch, 40

Nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit

  • Nie było wielkiego geniusza bez domieszki szaleństwa
  • opis: takich słów miał ponoć użyć Arystoteles
  • źródło: Seneka Młodszy, De tranquillitate animi 17.10

Nunc est bibendum!

  • Pora pić!
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • opis: poeta rzymski okresu „augustowskiego” tymi słowami podkreślał koniec wojny domowej i radość w związku z końcem walk. Utwór powstał po zwycięstwie Oktawiana nad Antoniuszem i Kleopatrą (bitwa pod Akcjum, 31 r. p.n.e.).
  • źródło: Horacy, Carmina 1.37

Nunquam retrorsus

  • Nigdy wstecz

Nuptus uxori suae

  • Wydany za swoją żonę
  • opis: o pantoflarzu

O

O fortunatam natam me consule Romam

  • O szczęśliwy Rzymie,  zrodzony za mojego konsulatu
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • opis: Cyceron, z racji że nikt nie opisał jego osiągnięć roku 63 p.n.e. i dekonspiracji sprzysiężenia Katyliny, napisał w roku 60 p.n.e. De consulatu suo („O swoim konsulacie”), gdzie sam ukazuje swoją osobę w sposób pompatyczny i wywyższający. Juwenalis pozwolił sobie zadrwić z jego własnych słów i je zacytować w swoich „Satyrach”.
  • źródło: Juwenalis, Satyry, 10, 122

O imitatores, servum pecus

  • O naśladowcy,  trzodo niewolników
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Listy 59

O spectaculum miserum et acerbum!

  • O widowisko nędzne i przykre

O tempora! O mores!

  • O czasy! O obyczaje!

Ob turpem causam

  • Z wsydliwego powodu

Obest plerumque iss, qui discere volunt, auctoritas eorum, qui docent

  • Powaga tych, którzy uczą, staje się przeszkodą dla tych, którzy chcą się uczyć
  • opis: sentencja łacińska

Obiectum quaestionis

  • Przedmiot rozważania

Obiit in Christo

  • Zmarł w Chrystusie

Obligatio impossibilium

  • Obowiązek (zobowiązanie), którego nie można wypełnić

Obligatio sub fide nobili

  • Zobowiązany pod słowem honoru
  • opis: sentencja łacińska

Oblivio signum neglegentiae

  • Zapomnienie jest objawem lekceważenia
  • opis: sentencja łacińska

Oboedientia mater felicitatis

  • Posłuszeństwo jest matką szczęścia
  • opis: sentencja łacińska

Obscura persona

  • Niejasny (wątpliwy) człowiek
  • opis: zwrot łaciński

Obscuratus est sol et aer

  • Zaćmiło się słońce i powietrze

Obscurum per obscurius

  • [Tłumaczyć] rzecz niezrozumiałą przez jeszcze mniej zrozumiałą

Obsequium amicos, veritas odium parit

  • Uległość tworzy przyjaźń, prawda rodzi nienawiść
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Andria, Akt I, scena I, 41

Obsequio retinentur amici

  • Uległość zatrzymuje przyjaciół
  • opis: sentencja łacińska

Obsequium amicos, veritas odium parit

  • Schlebianie przysparza przyjaciół,  prawda rodzi nienawiść
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz,  Andria, Akt I, scena I, 41

Occasio furem facit

  • Okazja czyni złodzieja
  • opis: sentencja łacińska

Occidit, occidit spes omnis…

  • Upadła, upadła wszelka nadzieja…
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Carmen, 4.4.69–72
  • opis: takimi słowami miał podsumować swoją sytuację Hannibal, gdy dostarczono mu odciętą głowę Hazdrubala – młodszego brata Hannibala – po klęsce nad Metaurusem (207 p.n.e.). Wódz kartagiński miał potraktować to jako odwrócenie się od niego fortuny.

Occupatio terrae nullius

  • Zawłaszczenie ziemi niczyjej

Occurrunt homines, nequeunt occurrere montes

  • Spotykają się ludzie, a góra z górą się nie spotka
  • opis: sentencja łacińska, mówiąca, że ludzie mogą się ze sobą spotkać niespodziewanie po dłuższym niewidzeniu

Oculi plus vident quam oculus

  • Oczy widzą więcej niż oko
  • opis: sentencja łacińska

Oculum pro oculo, dentem pro dente

  • Oko za oko, ząb za ząb
  • źródło: Księga Wyjścia,  21, 24

Oderint, dum metuant

  • Niech nienawidzą,  byleby się bali
  • Kaligula (12 – 41 n.e.) – cesarz w latach 37 – 41 n.e.
  • opis: według Swetoniusza było to ulubione powiedzenie cesarza Kaliguli
  • źródło: Swetoniusz, Kaligula, 30

Odi et amo

  • Nienawidzę i kocham
  • Katullus (ok. 84 – ok. 54 p.n.e.) – rzymski poeta
  • opis: słowa te autor kieruje, podobnie jak w wielu innych swoich dziełach, do niejakiej Lesbii, którą była zapewne Klodia – siostra trybuna Klodiusza – jego nieszczęśliwa miłość.
  • źródło: Katullus, Pieśń 85

Odi profanum vulgus et arceo

  • Nienawidzę nieoświeconego tłumu i unikam go
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Pieśni

Officium officio provocatur

  • Grzeczność jest powodowana grzecznością
  • opis: sentencja łacińska

Post coitum omne animal triste est sive gallus et mulier

  • Każde stworzenie jest smutne po obcowaniu, zarówno kogut, jak i kobieta
  • Galen (ok. 130 – 200 n.e.) – rzymski lekarz
  • źródło: Alfred Charles Kinsey, Sexual Behavior in the Human Female, 1998

Omne ignotum pro magnifico

  • Wszystko,  co nieznane,  wydaje się wspaniałe
  • Tacyt (55 – 120 n.e.) – historyk
  • źródło: Tacyt,  Żywot Juliusza Agrykoli

Omne trinum perfectum

  • Wszystko co potrójne jest doskonałe
  • opis: sentencja łacińska

Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, saepe autem omnia, quae valetudini contraria sunt, faciunt

  • Wszyscy życzą sobie zdrowia,  ale często robią to,  co zdrowiu szkodzi
  • opis: sentencja łacińska

Omnia mea mecum porto

  • Wszystko, co posiadam, noszę ze sobą
  • Bias z Prieny (VI-V wiek p.n.e.) – filozof grecki
  • opis: Cyceron przypisuje te słowa Briasowi
  • źródło: Cyceron, Paradoxa Stoicorum I, 8

Omnia mundi creatura, quasi liber et pictura, nobis est in speculum

  • Każde na ziemi stworzenie,  niczym księga i obraz,  jest dla nas odbiciem
  • opis: sentencja łacińska

Omnia orta occidunt et aucta senescunt

  • Wszystko,  co powstało,  ginie,  a co wzrosło,  starzeje się
  • Salustiusz (86-35 p.n.e.) – historiograf i pisarz rzymski
  • źródło: Salustiusz, Bellum Iugurthinum,  2

Omnia subiecta sunt naturae

  • Wszystko podlega naturze
  • Demokryt z Abdery (ok. 460-370 p.n.e.) – grecki filozof

Omnia vincit amor et nos cedamus amori

  • Miłość wszystko zwycięża więc i my się jej poddajmy
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz,  Eklogi, 10.69

Omnis ars naturae imitatio est

  • Wszelka sztuka jest naśladowaniem natury
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Omnium artium medicina nobilissima est

  • Ze wszystkich sztuk medycyna jest najszlachetniejsza
  • Hipokrates (460–377 p.n.e.) – lekarz grecki

Optimum medicamentum quies est

  • Najlepszym lekarstwem jest spokój
  • opis: sentencja łacińska

Ora et labora

  • Módl się i pracuj

Otia post negotia

  • Odpoczynek po pracy
  • opis: sentencja łacińska

Otium post negotium

  • Odpoczynek po pracy
  • opis: sentencja łacińska

Otium pulvinar satanae

  • Nieróbstwo to łoże szatana

Otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura

  • Życie bez zajęć naukowych i literackich jest śmiercią i grobem żywego człowieka
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

P

Pacem in terris

  • Pokój na ziemi

Pacta clara, boni amici

  • [Gdy] układy są jasne, [są] dobrzy przyjaciele

Pacta sunt servanda

  • Należy przestrzegać umów
  • opis: paremia prawnicza

Panem et circenses

  • Chleba i igrzysk

Panem nostrum cotidianum

  • Chleba naszego powszedniego

Parcere subiectis et debellare superbos

  • Oszczędzać zwyciężonych,  a dumnych poskramiać
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, VI, 853

Parcus assidet insano

  • Skąpiec bliski szalonemu
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny

Pareatis!

  • Bądźcie posłuszni!

Parentes carissimus habere debemus

  • Rodziców, za najdroższych mieć musimy
  • opis: sentencja łacińska

Pares cum paribus congregantur

  • Równi szukają towarzystwa równych
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Senectute, III

Pares cum paribus facillime congregnatur

  • Równi z równymi łączą się najlepiej
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Senectute, III

Parieti loqueris

  • Mówisz do ściany
  • opis: sentencja łacińska

Parva domus, parva cura

  • Mały dom, mała troska
  • opis: sentencja łacińska

Parvis componere magna

  • Porównywać wielkie rzeczy z małymi
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eclogues, I 23

Pater semper incertus

  • Ojciec zawsze (jest) niepewny
  • opis: zasada rzymskiego prawa mówiąca, że łatwiej jest ustalić macierzyństwo niż ojcostwo

Pauperrimi non semper misserimi

  • Najubożsi nie zawsze najbardziej nieszczęśliwi
  • opis: sentencja łacińska

Pax melior est quam iustissimum bellum

  • Pokój jest lepszy od najsłuszniejszej wojny
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk

Pecunia non olet

  • Pieniądze nie śmierdzą
  • opis: do syna, Tytusa, który mu uczynił zarzut z opodatkowania latryn publicznych; wspomina o tym Swetoniusz i Kasjusz Dion
  • Wespazjan (9 – 79 n.e.) – cesarz w latach 69 – 79 n.e.
  • źródło: Swetoniusz, Boski Wespazjan 23

Pecuniae imperare non servire oportet

  • Pieniądzom należy rozkazywać, a nie służyć
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, De institutione morum, 59

Penelopen ipsam, persta modo, tempore vinces

  • Penelopę samą zdobędziesz,  wytrwaj tylko
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Ars Amatoria – Liber I

Per aspera ad astra

  • Przez cierpienie do gwiazd
  • opis: sentencja łacińska

Per continuitatem

  • Z racji ciągłości

Per fas et nefas

  • Prawem i bezprawiem

Per inductionem

  • Przez wnioskowanie

Per procura

  • W imieniu kogoś

Per scientiam ad salutem aegroti

  • Przez wiedzę do zdrowia chorego
  • opis: sentencja łacińska

Pereant qui ante nos nostra dixerunt

  • Niech przepadną ci,  którzy nasze powiedzieli przed nami
  • opis: sentencja łacińska, o autorstwie cytatów

Pereat mundus, fiat iustitia

  • Niech zginie świat,  byle było sprawiedliwie

Perfer et obdura,  dolor hic tibi proderit olim

  • Znoś i wytrwaj; ból ten przyda ci się kiedyś
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta

Periculum in mora

  • Niebezpieczeństwo w zwłoce
  • źródło: Tytus Liwiusz, Ab urbe condite

Persona non grata

  • Osoba niechciana

Pictura est laicorum litteratura

  • Malarstwo jest literaturą ludzi prostych
  • opis: sentencja łacińska

Piscem natare doces

  • Rybę uczysz pływać
  • opis: według Erazma z Rotterdamu sformułowania po raz pierwszy użyć miał Diogenianus w „Adagia”

Plenus venter non studet libenter!

  • Pełen brzuch nie uczy się chętnie!
  • opis: sentencja łacińska

Plures crapula quam gladius perdidit

  • Pijaństwo gubi gorzej od miecza
  • opis: sentencja łacińska

Plus dat, qui in tempore dat

  • Dwa razy daje,  kto prędko daje
  • opis: sentencja łacińska

Poetae nascuntur, oratores fiunt

  • Poeci rodzą się, mówcą można zostać
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron,  Pro Archia 8

Post cenam non stare sed mille passus meare

  • Po obiedzie nie stój,  lecz przejdź tysiąc kroków
  • opis: sentencja łacińska

Post hoc non est propter hoc

  • Potem nie znaczy dlatego

Post mortem est nulla voluptas

  • Po śmierci nie ma już przyjemności
  • opis: maksyma epikurejczyków

Potius mori quam foedari

  • Prędzej śmierć niż pohańbienie
  • opis: sentencja łacińska

Potius sero quam numquam

  • Lepiej późno niż wcale
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz,  Ab Urbe condita 4.2

Praeclarum est latinae scire

  • Chwalebne jest znać łacinę
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron,  Brutus, 37, 140

Praemonitus, praemunitus

  • Ostrzeżony – uzbrojony

Praesente medico nihil nocet

  • W obecności lekarza nic nie szkodzi

Praeterita mutare nemo potest

  • Nikt nie może zmienić przeszłości
  • opis: sentencja łacińska

Praevenire melius est quam praeveniri

  • Lepiej jest wyprzedzać niż być wyprzedzanym
  • Enniusz (239-169 p.n.e.) – poeta rzymski

Prima facie

  • Na pierwszy rzut oka

Primum non nocere

  • Po pierwsze nie szkodzić
  • Hipokrates (ok. 460 – ok. 370 p.n.e.) – lekarz grecki
  • opis: autorstwo jest podważane

Primum vivere, deinde philosophari

  • Najpierw żyć,  potem filozofować
  • opis: sentencja łacińska

Primus in orbe deos fecit timor

  • Bogów na świecie najpierw stworzył strach
  • Publiusz Papiniusz Stacjusz (ok. 45-96 n.e.) – poeta rzymski
  • źródło: Publiusz Papiniusz Stacjusz,  Tebaida,  661

Primus inter pares

  • Pierwszy między równymi

Principiis obsta; sero medicina paratur

  • Przeciwdziałaj początkom, za późno przygotowywane jest lekarstwo
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Remedia amoris,  91-92

Prior tempore, potior iure

  • Pierwszeństwo w czasie daje lepsze prawa
  • opis: paremia prawnicza

Prius quam exuaudias

  • Nie sądź zanim nie wysłuchasz

Pro captu lectoris habent sua fata libelli

  • Los książek zależy od pojętności czytelników
  • Terentianus Maurus (III wiek n.e.) – rzymski gramatyk i pisarz
  • źródło: Terentianus Maurus,  De litteris, de syllabis, de metris, 1, 1286

Pro domo sua

  • W obronie mojego domu
  • opis: paremia prawnicza

Pro rege saepe, pro patria semper

  • Dla króla często,  dla ojczyzny zawsze

Probitas laudatur et alget

  • Uczciwość zbiera pochwały i umiera z zimna
  • Juwenalis (60–130 n.e.) – rzymski poeta satyryczny
  • źródło: Juwenalis, Satyry, 1, 74

Proprium humani ingenii est odisse quem laeseris

  • Właściwe jest naturze ludzkiej nienawidzić tego,  kogo się obraziło
  • Tacyt (55 – 120 n.e.) – historyk
  • źródło: Tacyt, Żywot Juliusza Agrykoli, 42

Pulvis et umbra sumus

  • Jesteśmy pyłem i cieniem
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny

Q

Quae finxere, timent…

  • Co sobie wytworzyli [w wyobraźni], tego się boją…
  • Lukan (39 – 65 n.e.) – poeta rzymski
  • źródło: Lukan,  Farsalia I 484

Quae nocent, docent

  • To, co szkodzi, uczy
  • opis: sentencja łacińska

Quae non sunt prohibita permissa intelleguntur

  • To, co jawnie nie zakazane, wydaje się, że jest dozwolone

Quae peccamus iuvenes, ea luimus senas

  • Za grzech młodości płacimy na starość
  • opis: sentencja łacińska

Quae potui, feci, faciant meliora potentes

  • Co mogłem, zrobiłem, niechaj lepiej zrobią ci, którzy mogą
  • opis: sentencja łacińska

Quae tua sunt, tibi habe; quae mea sunt, redde mihi

  • To, co twoje sobie zachowaj; to, co moje, oddaj mi
  • Marcjalis (ok. 40 – ok. 102-104 n.e) – poeta rzymski
  • źródło: Marcjalis, Epigramaty, 15-6

Quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova

  • To co teraz jest stare, kiedyś było nowe
  • Kwintylian (35 – 95 n.e.) – sławny retor i pedagog w dziedzinie teorii wymowy

Quae volumus, ea credimus libenter, at quae sentimus ipsi, reliquos sentire speramus

  • Wierzymy chętnie w to,  czego pragniemy,  i spodziewamy się,  że nasze uczucia podzielają inni
  • Gajusz Juliusz Cezar (100 – 44 p.n.e.) – polityk, wódz, dyktator i pisarz

Quaecumque vultis, ut faciant vobis homines et vos facite eis

  • [Wszystko] co byście chcieli, żeby wam ludzie czynili, i wy im czyńcie

Quaedam sunt, quae nocere non possint…

  • Są pewne siły, które nie mogą szkodzić…
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, De Ira, 27

Quaelibet vulpus caudem suam laudat

  • Każdy lis swój ogon chwali
  • Ezop (VI wiek p.n.e.) – grecki bajkopisarz
  • źródło: Ezop, Bajki

Quaere peregrinum!

  • Szukaj obcego!

Quaerite et invenietis

  • Szukajcie a znajdziecie

Qualis artifex pereo!

  • Jakiż artysta ginie we mnie
  • Neron (37-68 n.e.) – cesarz rzymski
  • opis: rzekome ostatnie słowa Nerona przed samobójstwem
  • źródło: Swetoniusz, Neron, 49

Qualis pater, talis filius

  • Jaki ojciec, taki syn
  • opis: sentencja łacińska

Qualis rex, talis grex

  • Jaki król,  taka trzoda

Qualis vir, talis oratio

  • Jaki mąż,  taka mowa

Quem di diligunt, adolescens moritur

  • Wybrańcy bogów umierają młodo
  • opis: Plaut, cytując za Menandrem

Quem Iuppiter vult perdere, dementat prius

  • Kogo Jowisz chce zgubić,  temu najpierw rozum odbiera
  • Eurypides (ok. 480-406 p.n.e.) – grecki dramatopisarz

Qui asinum non potest, stratum caedit

  • Kto nie może bić osła,  bije worek
  • Gajusz Petroniusz (27 – 66 n.e.) – pisarz, poeta, filozof i polityk
  • źródło: Petroniusz, Satyrikon, 45

Qui bibit, dormit; qui dormit, non peccat; qui non peccat, sanctus est; ergo: qui bibit, sanctus est

  • Kto pije – ten śpi,  kto śpi – nie grzeszy,  kto nie grzeszy – jest święty,  a więc: kto pije – jest święty

Qui gladio ferit, gladio perit

  • Kto mieczem wojuje, od miecza ginie
  • opis: sentencja łacińska

Qui hic minxerit aut cacaverit, habeat deos superos et inferos iratos !

Qui parentem meum [interfecer]un[t eo]s in exilium expuli iudiciis legitimis ultus eorum [fa]cin[us, e]t postea bellum inferentis rei publicae vici b[is a]cie.

  • Wygnałem zabójców ojca mego, stawiając ich przed przedtem przed sądem, potem zaś, gdy wypowiedzieli wojnę Republice, dwukrotnie pokonałem ich w bitwie.
  • Oktawian August (63 p.n.e. – 14 n.e.) – pierwszy cesarz rzymski
  • źródło: Res Gestae divi Augusti

Qui potest mortem metuens esse non miser?

  • Kto,  myśląc o śmierci,  może być szczęśliwy?
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Tusculanarum quaestionum libri quinque

Qui pro quo

  • Zabawne nieporozumienie wynikające z wzięcia kogośza inną osobę lub niezrozumienia czyichś słów

Qui rogat, non errat

  • Kto pyta,  nie błądzi

Qui scribit, bis legit

  • Kto pisze,  dwa razy się uczy
  • opis: sentencja łacińska

Qui tacet, consentire videtur

  • Kto milczy, ten zdaje się zezwalać
  • opis: paremia prawnicza

Quia nominor leo

  • Bo się nazywam lew

Quid opus est verbis?

  • Na co tu słowa?

Quid pro quo

  • Coś za coś
  • opis: sentencja łacińska, określająca w handlu zasady barteru

Quid rei est?

  • W czym rzecz?

Quid enim stultius quam incerta pro certis habere, falsa pro veris?

  • Cóż jest głupsze niż uważać rzeczy niepewne za pewne?
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, De Senectute, 68

Quid vesper ferat, incertum est

  • Nie wiadomo, co przyniesie wieczór
  • Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje od założenia Miasta, 45.8.6

Quidquid agis, prudenter agas et respice finem

  • Cokolwiek czynisz,  czyń roztropnie i przewiduj koniec
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta

Quidquid discis, tibi discis

  • Czegokolwiek się uczysz, rozwijasz się
  • opis: sentencja łacińska

Quidquid Latine dictum sit, altum videtur

  • Cokolwiek powiesz po łacinie,  brzmi mądrze

Quiescere iuventus nescit

  • Młodzież nie może trwać w spokoju

Quintili Vare, legiones redde

  • Kwintyliuszu Warusie,  oddaj mi moje legiony!

Quis fallere possit amantem

  • Któż zdoła oszukać tego,  kto kocha
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida IV, 296

Quod discis, tibi discis

  • Czego się uczysz,  dla siebie się uczysz
  • Gajusz Petroniusz (27 – 66 n.e.) – pisarz, poeta, filozof i polityk
  • źródło: Gajusz Petroniusz, Satyricon, 46.8

Quod felix, faustum fortunatumque sit

  • Oby to było szczęśliwe,  sprzyjające i pomyślne

Quod licet Iovi, non licet bovi

  • Co wolno Jowiszowi, nie wolno wołowi
  • źródło: Czesław Jędraszko,  Łacina na co dzień, Warszawa 1997

Quod licet Iovis, non licet bovis

Quod me nutrit me destruit

  • To co mnie żywi zabija mnie

Quod medicina aliis, aliis est acre venenum

  • Co dla jednych jest lekarstwem,  dla innych jest strasznątrucizną

Quod non est licitum necessitas facit licitum

  • Konieczność robi z czynu niedozwolonego czyndozwolony

Quod scimus gutta est, ignoramus mare

  • To, co wiemy, jest kroplą, a to, czego nie wiemy morzem

Quod sequitur, specta

  • Patrz co z tego wyniknie, patrz co nastąpi

Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris

  • Nie czyń drugiemu, co Tobie niemiłe

Quod verum est, meum est

  • Co jest prawdziwe,  jest też moje
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy,  Epistulae I. xii, 11

Quos Iuppiter perdere vult, dementat prius

  • Kogo Jowisz chce zgubić,  temu wpierw rozum odbiera
  • Menander (342 p.n.e.–291 p.n.e.) – starożytny poeta grecki
  • opis: zapewne późniejszy wariant stwierdzenia „Ukochani przez bogów umierają młodo” – zachowany za pośrednictwem Plauta, z „Dwukrotnego oszusta” greckiego autora.

Quot capita, tot sententiae

  • Ile głów,  tyle zdań
  • opis: fraza przypisywana rzymskiemu komediopisarzowi Terencjuszowi

Quot homines, tot sententiae

  • Ile ludzi, tyle opinii
  • opis: sentencja łacińska

Quousque tandem abutere Catillina, patientia nostra

  • Jak długo jeszcze nadużywać będziesz,  Katylino,  naszej cierpliwości
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • opis: początek mowy Cycerona w senacie, w której to polityk ujawnił spisek mający na celu obalenie ustroju republiki
  • źródło: Cyceron,  In Catilinam I

R

Rapienda rebus in malis praeceps via (e)st

  • W nieszczęściu należy obierać drogę ryzykowną
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Agamemnon, I 54

Raptus puellae

  • Porwanie dziewicy

Raram fecit mixturam cum sapientia forma

  • Piękność rzadko idzie w parze z mądrością
  • Gajusz Petroniusz (27 – 66 n.e.) – pisarz, poeta, filozof i polityk
  • źródło: Gajusz Petroniusz, Satyricon, 94.1

Rari quippe boni: numera, vix sunt totidem, quot Thebarum portae, vel divitis ostia Nili

  • Zacnych na świecie niewielu, dobrzy ludzie [to] rzadkość: ot, tylu, ile bram w Tebach albo ujść Nilu!

Ratio (…) nihil aliud est quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa

  • Rozum (…) nie jest niczym innym, jak zasadzoną w ludzkim ciele cząstką ducha boskiego
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epistulae morales ad Lucilium, VII

Ratio (legis) est anima legis

  • Uzasadnienie (ustawy) jest duszą ustawy
  • opis: paremia prawnicza

Ratio discessit

  • Zdrowy rozsądek odszedł
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Pars prima sive Opera philosophica, XVII

Ratio dubitandi

  • Podstawa do wyrażenia wątpliwości

Rationale animal es

  • Jesteś istotą rozumną

Rationale animal est homo

  • Człowiek jest istotą rozumną
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof

Rationale enim animal est homo

  • Człowiek bowiem jest istotą rozumną

Re bena gesta

  • Dobrze wykonawszy pracę
  • opis: sentencja łacińska

Rebus dictantibus

  • Według potrzeb rzeczy

Rebus in adversis melius sperare memento

  • W trudnych warunkach miej nadzieję na lepsze
  • opis: sentencja łacińska

Rebus in angustis facile (e)st contemnere vitam

  • Będąc w nieszczęściu, nietrudno pogardzać życiem
  • Marcjalis (ok. 40 – ok. 102-104 n.e) – poeta rzymski
  • źródło: Marcjalis, Epigramy 11.56.1–4, 15–16

Rebus sic stantibus

  • W takim stanie rzeczy

Rediit ad plures

  • Dołączył do licznych,  do większości

Rem tene, verba sequentur

  • Rzecz trzymaj (trzymaj się tematu),  słowa nadążą zanim
  • Katon Starszy (234 – 149 p.n.e.) – mówca, polityk, pisarz

Repetitio est mater studiorum

  • Powtarzanie jest matką nauk
  • opis: sentencja łacińska

Requiescat in pace

  • Niech spoczywa w pokoju

Requiescat in pice

  • Niech spoczywa w smole

Res iudicata pro veritate habetur

  • Sprawę osądzoną ostatecznie uważa się za rozstrzygniętą
  • opis: paremia prawnicza

Res publica mihi carior est quam vita mea

  • Republika jest mi droższa od mojego życia
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Res sacra miser

  • Nieszczęśliwy jest rzeczą świętą
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Epigramy, 1V, 9

Res severa est verum gaudium

  • Prawdziwa radość jest rzeczą poważną
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy,  Epistulae morales, 23, 4

Respice finem

  • Patrz końca

Respiciens post te, hominem memento te; cave, ne cadas

  • Oglądając się za siebie, pomnij, iżeś człowiekiem; strzeż się, iżbyś nie upadł
  • opis: w trakcie triumfu niewolnik mówił te słowa do przejeżdżającego przez miasto zwycięskiego rzymskiego wodza.

Ridentem dicere verum

  • Z uśmiechem mówić prawdę
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy,  Satyry

Risu inepto res ineptior nulla est

  • Nie ma nic mniej stosownego od śmiechu nie w porę

Risum teneatis, amici?

  • Czyżbyście się mogli powstrzymać od śmiechu,  przyjaciele?

Rixari de asini umbra

  • Spierać się o cień osła (o rzecz błahą)

Romanus sedendo vincit

  • Rzymianin siedząc zwycięża
  • opis: maksyma odnosząca się do stylu walki dyktatora Fabiusza  – wyczekiwania rywala i prowadzenia wojny na wyczerpanie. Wcześniej armia rzymska poniosła poważną klęskę nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku p.n.e.
  • Kwintus Fabiusz Maksimus (ok. 280 – 203 p.n.e.) – rzymski wódz i polityk, który w drugiej wojnie punickiej przyjął strategię unikania starcia z Hannibalem.

Rosa pulchra est

  • Róża jest piękna

S

Sacculus plenus aranearum

  • Sakiewka pełna jest pająków
  • Katullus (ok. 84 – ok. 54 p.n.e.) – rzymski poeta
  • opis: biedny gospodarz zaprasza na ucztę gościa, nie mając grosza w sakiewce i oczekując darów od niejakiego Fabullusa
  • źródło: Katullus,  Carmen 13

Sacer esto!

  • Niech będzie poświęcony bogom!

Sacer nepotibus cruor

  • Krew przeklęta dla potomnych

Sacra celerius absolvenda

  • Obrzędy trzeba szybciej kończyć

Sacra populi lingua est

  • Język ludu jest święty
  • Seneka Starszy (ok. 55 p.n.e. – ok. 44 n.e.) – retoryk rzymski
  • źródło: Seneka Starszy, Controversiae 1, 1, 10

Sacra profanis [secernere; discernere]

  • [Oddzielić] sprawy święte od świeckich

Saeculi, non hominis virtus

  • Dostojność wieku, a nie człowieka
  • opis: sentencja łacińska

Saeculi vitia, non hominis

  • Ułomność epoki, a nie ludzi
  • opis: sentencja łacińska

Saeculorum novus nascitur ordo

  • Rodzi się nowy porządek wieków

Saepe enim causa moriendi est timide mori

  • Często przyczyną śmierci jest lęk przed śmiercią
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy,  De tranquillitate animi, XI 4

Saepe (e)st etiam sub palliolo sordido sapientia

  • Często pod brudnym płaszczem jest (skrywa się) mądrość
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Tusculanae disputationes 3, 23, 56

Saepe morborum gravium exitus incerti sunt

  • Jak się zakończy ciężka choroba jest często niepewne
  • opis: mimo ciężkiej choroby można wyzdrowieć

Saepe stilum vertas, iterum quae digna legi sint, scirpturus, neque t(e), ut miretur turba labores, contentus paucis lectoribus…

  • Często odwracaj rylec [poprawiaj, zamazuj błędy], jeśli chcesz pisać rzeczy godne powtórnego czytania. Nie trudź się dla sławy u tłumu, ale pracuj, zadowalając się nielicznymi czytelnikami…
  • opis: sentencja łacińska

Saluta libenter!

  • Pozdrów chętnie!

Salus aegroti suprema lex esto

  • Zdrowie chorego niech będzie najwyższym prawem
  • opis: sentencja łacińska

Salus rei publicae suprema lex (esto)

  • Dobro republiki (niech będzie) najwyższym prawem
  • źródło: Cyceron, De Leg., IV

Sapere aude

  • Miej odwagę być mądrym
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Epistulae 1,2

Sapere auso

  • Temu, który odważył się być mądrym
  • opis: nazwa medalu

Scio, me nihil scire

  • Wiem, że nic nie wiem
  • opis: sentencja przypisywana Sokratesowi

Sed fugit interea, fugit irreparabile tempus

  • Lecz tymczasem ucieka, ucieka niepowetowany czas
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Georgiki, III 284

Senatores boni viri, senatus mala bestia

  • Senatorowie są dobrymi mężami, senat zaś to złe zwierzę
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • opis: senatorowie samodzielnie mogą kierować się rozsądkiem, jednak działając razem oddają się koprucji i przestępstwom

Seniores priores

  • Starsi mają pierwszeństwo

Sibi omino similis

Sic luceat lux

  • Tak niech świeci (wasze) światło

Sic transit gloria mundi

  • Tak przemija chwała świata

Si dis placet

  • Jeśli bogom się podoba

Si fueris Romae, Romano vivito more

  • Będąc w Rzymie, czyń jak Rzymianie

Simila similibus curantur

  • Podobne leczy się podobnym

Similis simili gaudet

  • Podobne cieszy się podobnem
  • Arystoteles (384-322 p.n.e.) – filozof grecki
  • opis: osoby posiadające jednakowe cechy charakteru lub dążących do tego samego celu wyrażają ku sobie skłonność

Sine ira et studio

  • Bez gniewu i pasji
  • Tacyt (55 – 120 n.e.) – historyk
  • opis: pierwsze słowa zapewniające o obiektywizmie autora
  • źródło: Tacyt, Roczniki

Sine labore non est panis in ore

  • Bez pracy nie ma chleba w ustach
  • opis: sentencja łacińska

Si tacuisses, philosophus mansisses

  • Gdybyś milczał, byłbyś filozofem
  • opis: sentencja łacińska

Sit tibi terra levis

  • Niech ci ziemia lekką będzie

Si vis pacem, para iustitiam

  • Chcesz pokoju, czyń sprawiedliwość
  • opis: rzymska paremia prawnicza

Si vis pacem, para bellum

  • Jeśli chcesz pokoju, przygotuj się do wojny
  • Flawiusz Wegecjusz (IV wiek n.e.) – rzymski historyk i pisarz
  • źródło: Wegecjusz, De Re Militari, III

Sola ratio perfecta beatum facit

  • Tylko doskonały rozum czyni człowieka szczęśliwym
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy,  Listy, 71.76

Spemque metumque inter dubii

  • Wahając się między nadzieją i trwogą
  • Wergiliusz (70 – 19 p.n.e.) – poeta
  • źródło: Wergiliusz, Eneida, 1, 218

Status quo ante bellum

  • Stan, który był przed wojną

Stultum facit fortuna, quem perdere vult

  • Kogo los chce zgubić, tego głupcem czyni
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiliusz Syrus, Sententiae

Suae quisque fortunae faber est

  • Każdy jest kowalem swojego losu
  • Appiusz Klaudiusz (ok. 340 – 273 p.n.e.) – rzymski polityk i mąż stanu
  • źródło: Salustiusz, Epistulae ad Caesarem senem I.i.2

Sursum corda!

  • W górę serca!

Suum cuiquae [placet]

  • Każdemu [podoba się] swoje
  • opis: sentencja łacińska

Sub utraque specie

  • Pod obiema postaciami (chleba i wina)

Suae quisque fortunae faber

  • Każdy jest kowalem własnego losu

Summum ius, summa iniuria

  • Najwyższe prawo to najwyższa niesprawiedliwość
  • opis: sentencja łacińska

Sunt lacrimae rerum

  • Nawet rzeczy płaczą, oto łzy dla naszych nieszczęść

Superflua non nocent

  • Nadmiar nie szkodzi

Sus Minervam docet

  • Świnia poucza Minerwę (boginię mądrości; ignorant poucza świadomego rzeczy)
  • Plutarch z Cheronei (ok. 50 – ok. 125 n.e.) – pisarz i historyk grecki

Sustine et abstine

  • Cierp i panuj nad sobą

T

Tabellae defixionis

  • Tabliczka zaklęć

Tabula in naufragio

  • Deska w katastrofie morskiej (Ostatnia deska ratunku)

Tabula rasa

  • Niezapisana tablica

Tabula rasa et plana et polita

  • Czysta tablica, płaska i gładka

Tace, sed memento!

  • Milcz, ale pamiętaj!

Tacet, sed loquitur

  • Milczy, ale mówi

Tacito consensu

  • Za milczącą zgodą

Tam deest avaro quod habet, quam quod non habet

  • Chciwemu tak samo mało jest tego, co ma, jak i tego, czego nie ma
  • Publiusz Syrus (I wiek p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Publiusz Syrus, Sententiae 694

Tam mulam (e)st habere nummos, non habere quam malum (e)st

  • Równie źle jest, kiedy się ma pieniądze, jak i kiedy się ich nie ma

Tandem bono causa triumphat

  • Wreszcie słuszna sprawa zwyciężyła

Tanta animorum imbecillitas est, ubi ratio discessit

  • Tak wielka jest słabość umysłu, gdy ktoś utraci zdrowy rozsądek

Tanta vis probitatis est, ut eam (…) in hoste etiam diligamus

  • Taka jest siła uczciwości, że szanujemy ją nawet u przeciwnika

Tanti est, quantum habet

  • Tyle wart, ile ma

Tantum doluerunt, quantum doloribus se inseruerunt

  • Tyle doznają boleści, ile się im poddają

Tantum possumus, quantum scimus

  • Tyle możemy, ile umiemy

Tantum scimus, quantum memoria tenemus

  • Tyle wiemy,  ile pamiętamy
  • opis: sentencja łacińska

Tarde venientibus ossa

  • Kto późno przychodzi, sam sobie szkodzi (dosłownie „spóźnionym (dostają się) kości”)

Tempora labuntur tacitisque senescimus annis

  • Czas upływa,  a my starzejemy się wraz z cicho upływającymi latami
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Fasti, VI 771

Tempora mutantur et nos mutamus in illis

  • Czasy się zmieniają i my się zmieniamy wraz z nimi

Tempora si fuerint nubila, solus eris

  • Jeśli czasy będą chmurne, będziesz sam
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz,  Tristia, I, 9, 5–6

Teneo te, Africa

  • Mam cię,  Afryko!
  • Gajusz Juliusz Cezar (100 – 44 p.n.e.) – polityk, wódz, dyktator i pisarz
  • opis: słowa te miał wypowiedzieć Cezar w momencie schodzenia z łodzi i niefortunnego upadku na ziemię, po przybyciu do brzegów Afryki. W ten sposób Cezar chciał odwrócić zły omen i uniknąć ośmieszenia się na oczach żołnierzy. Miało to miejsce w trakcie kampanii przeciwko Katonowi i Scypionowi w roku 46 p.n.e.
  • źródło: Swetoniusz, Juliusz Cezar,  59

Tertium non datur

  • Trzeciej (możliwości) nie ma

Tertius gaudens

  • Gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta (dosłownie „trzeci się cieszy”)

Testis unus, testis nullus

  • Jeden świadek, żaden świadek

Tibi persuade esse te mihi carissimum

  • Przekonaj siebie, że ty jesteś mi najdroższy
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof

Timeo Danaos et dona ferentes

  • Obawiam się Greków,  nawet gdy niosą dary

Tolle pecuniam, bella sustuleris

  • Usuń pieniądze,  usuniesz wojnę

Tota vita discendum est mori

  • Przez całe życie trzeba się uczyć umierać

Trahimur omnes studio laudis

  • Wszyscy pragniemy sławy

Trahit sua quemque voluptas

  • Każdy ulega swoim namiętnościom

Transire suum pectus mundoque potiri

  • Wznieść się ponad granice ludzkich możliwości iprzewodzić światu

Tres faciunt collegium

  • Trzy osoby czynią zgromadzenie

Tres faciunt collegium

  • Co trzy głowy to nie jedna (dosłownie „trzech tworzy zespół”)

Tu dices

  • Ty tak powiesz

Tu mihi carissimus es

  • Jesteś mi najdroższy

Tu quoque, Brute?

  • Ty także, Brutusie?

Tu quoque, mi fili?

  • Ty także, mój synu?

Tua res agitur, paries cum proximus ardet

  • O ciebie chodzi,  gdy płonie dom sąsiada
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Listy, I 18, 84

Tuta timens

  • Bojąc się (nawet) rzeczy bezpiecznych

U

Uberrima fide

  • W najbardziej uczciwy sposób

Ubi amici, ibi opes

  • Gdzie przyjaciele, tam bogactwa

Ibi patria, ubi bene

  • Tam ojczyzna, gdzie dobrze
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Tusculanae Disputationes V, 108

Ubi concordia, ibi victoria

  • Gdzie zgoda, tam zwycięstwo

Ubi deest peplum, non est perfectum gaudium

  • Gdzie brak stroju, radość niepełna
  • opis: sentencja łacińska

Ubi dubium, ibi libertas

  • Gdzie zwątpienie,  tam wolność

Ubi emolumentum, ibi onus

  • Gdzie prawa (przywileje), tam i obowiązki

Ubi est confessio, ibi est remissio

  • Gdzie jest przyznanie się, tam jest przebaczenie
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, Proverbia Senecae, 94

Ubi ius, ibi onus

  • Gdzie prawo, tam obowiązek
  • opis: rzymska paremia prawnicza

Ubi ius, ibi societas

  • Gdzie prawo, tam i społeczeństwo.

Ubi lex, ibi poena

  • Gdzie prawo, tam kara

Ubi mel, ibi apes

  • Gdzie miód, tam pszczoły
  • opis: sentencja łacińska

Ubi nihil est, Caesar iure suo excidit

  • Gdzie nie ma niczego, tam cesarz traci swe prawa

Ubi onus, ibi sonus

  • Gdzie ciężar, tam jęk

Ubi periculum, ibi lex

  • Gdzie niebezpieczeństwo, tam prawo

Ubi rerum testimonia adsunt, quid opus est verbis?

  • Tam, gdzie sprawa sama za siebie mówi, po co słowa?

Ubi societas, ibi ius

  • Gdzie społeczeństwo, tam prawo
  • opis: praemia prawnicza

Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant

  • Robią pustynię (z kraju) i nazywają to pokojem

Ubi timor, ibi pudor

  • Gdzie strach, tam i wsyd

Ubi tu Caius, ibi ego Caia

  • Gdzie ty – Gajusz, tam ja – Gaja
  • opis: przysięga małżeńska składana przez rzymską małżonkę

Ubi velis, nolunt; ubi nolis, volunt

  • Kiedy chcesz, nie chcą; kiedy nie chcesz, chcą
  • Terencjusz (ok. 195-159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Eunuchus, IV 8, v 43

Ubi vita, ibi poesis

  • Gdzie życie, tam i poezja
  • opis: sentencja łacińska

Ubicumque dulce est, ibi et acidum invenies

  • Gdzie jest słodycz, tam i gorycz znajdziesz
  • Gajusz Petroniusz (27 – 66 n.e.) – pisarz, poeta, filozof i polityk

Ubicumque homo est, ibi beneficii locus est

  • Gdzie człowiek jest, tam i okazja do wyświadczenia dobrodziejstw
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Emily R. Wilson, The Greatest Empire: A Life of Seneca

Ultima cena

  • Ostatnia Wieczerza

Ultio doloris confessio est

  • Zemsta jest przyznaniem się do cierpienia
  • Seneka Młodszy (4 p.n.e. – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof
  • źródło: Seneka Młodszy, De Ira, III, 5

Ultra posse nemo obligatur

  • Nikt nie jest zobowiązany zrobić więcej niż może
  • opis: wyrażenie znajduje się najobszerniejszej z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego Justyniana I, „Digesta Justyniana”

Unguibus et rostro

  • Ze wszystkich sił (dosłownie „szponami i dziobem”)

Uno ictu

  • Jednym ciosem

Unum castigabis, centum emendabis

  • Jednego zganisz,  a stu naprawisz

Unus pro multis

  • Jeden za wszystkich

Unus pro omnibus, omnes pro uno

  • Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego

Urbi et Orbi

  • Miastu (Rzymowi) i światu

Usus est tyrannus

  • Zwyczaj jest tyranem
  • opis: sentencja łacińska

Usus magister est opimus

  • Praktyka jest najlepszym nauczycielem
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron, Pro Rabirio Postumo IV 9

Ut ameris, amabilis esto

  • Jeśli chcesz być kochany,  bądź godny miłości
  • opis: sentencja łacińska

Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas

  • Chociaż brakuje sił,  trzeba pochwalać chęci
  • Owidiusz (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta
  • źródło: Owidiusz, Epistulae Ex Ponto III 4, 79

Ut pictura poesis

  • Poezja jest jak obraz

Ut salutus, ita salutaris

  • Jak pozdrowisz, tak zostaniesz pozdrowiony

Ut sementem feceris, ita metes

  • Jak posiejesz,  tak zbierzesz

Ut sis nocte levis, sit tibi cena brevis

  • Abyś był lekki w nocy,  krótko jedz

Utile cum dulci mixtum

  • Przyjemne z pożytecznym

Utinam falsus vates sim

  • Obym był fałszywym prorokiem

V

Vacuum horrendum

  • Pustka powodująca przerażenie

Vade in pace

  • Idź w pokoju

Vade mecum

  • Chodź ze mną.

Vae misero mihi

  • Biada mi nieszczęsnemu!

Vae victis!

  • Biada zwyciężonym!

Vale et me ama

  • Żegnaj i kochaj mnie

Varietas delectat

  • Zmienność sprawia przyjemność
  • opis: reguła retoryki nakazująca urozmaicać tok przemówienia, żeby zapobiec jego monotonii
  • źródło: Rhetorica ad Herennium III, 12

Varium et mutabile semper femina

  • Kobieta zawsze niestała i zmienna

Veni, vidi, vici

  • Przybyłem,  zobaczyłem,  zwyciężyłem
  • Gajusz Juliusz Cezar (100 – 44 p.n.e.) – polityk, wódz, dyktator i pisarz
  • opis: słowa te padły po szybkim zwycięstwie nad królem Pontu. W 47 roku p.n.e. król Pontu Farnakes II rzucił wyzwanie Rzymowi. Sprawę rozstrzygnął Cezar podczas błyskawicznej kampanii zakończonej zwycięską bitwą pod Zelą (47 p.n.e.).
  • źródło: Swetoniusz, Boski Juliusz, 37

Velocius quam asparagi conquantur

  • Szybciej niż się gotują szparagi
  • opis: Oktawian mawiał tak, aby zobrazować szybkie wykonanie
  • źródło: Swetoniusz, Boski August 87

Venter non habet aures

  • Brzuch nie ma uszu

Ventis verba das

  • Puszczasz słowa na wiatr

Verba docent, exempla trahunt

  • Słowa uczą, przykłady potwierdzają

Verba et voces praetereaque nihil

  • Słowa i słowa, nic ponadto

Verba sint temporis, aeterno silentio

  • Słowa przynależą do czasu,  milczenie do wieczności

Verba volant, scripta manent

  • Słowa ulatują,  pisma pozostają

Verbum sapienti sat

  • Słowo mądremu wystarczy
  • opis: sentencja łacińska

Verbum nobile debet esse stabile

  • Słowo szlachetne powinno być stałe

Vercundia omnium virtutum custos est

  • Skromność jest strażnikiem wszystkich cnót

Veritas odium parit, obsequium amicos

  • Prawda rodzi nienawiść,  ustępliwość przyjaciół
  • Publiusz Terencjusz Afer (ok. 195 – ok. 159 p.n.e.) – pisarz rzymski
  • źródło: Terencjusz, Dziewczyna z Andros

Versio interlinearis

  • Treść między wierszami

Verus amicus rara avis est

  • Prawdziwy przyjaciel jest rzadkim ptakiem

Vestigia terrent

  •  a więc nie wchodźmy do jaskini,  jeżeli widać tylko ślady wchodzących (dosownie „ślady odstraszają”)

Vide, cui fidas

  • Patrz,  komu ufasz

Videant consules ne quid detrimenti res publica capiat

  • Niech konsulowie baczą,  żeby państwo nie doznało jakiegoś uszczerbku
  • Cyceron (106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof
  • źródło: Cyceron,  In Catilinam 1, 4

Video eum exadversum

  • Widzę go naprzeciwko

Video lupum

  • O wilku mowa, a wilk tuż (dosłownie „widzę wilka”)

Video meliora proboque, deteriora sequor

  • Widzę i pochwalam lepsze,  idę za gorszym

Vim vi repellere omnia iura permittunt

  • Na odparcie siły siłą wszystkie prawa pozwalają
  • opis: sentencja łacińska

Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis

  • Umiesz zwyciężać Hannibalu, nie umiesz korzystać ze zwycięstwa
  • opis: wódz jazdy kartagińskiej, Marhabal, do Hannibala, po jego zwycięstwie pod Kannami (216 p.n.e.) i nie wykorzystaniu sprzyjających okoliczności do definitywnego pokonania Rzymu
  • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta 22, 51, 4

Vindica te tibi

  • Uratuj siebie dla siebie

Vino pellite curas

  • Winem odpędźcie troski
  • Horacy (65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny
  • źródło: Horacy, Oda VII

Vinum incendit iras

  • Wino rozpala gniew

Virtus ad beate vivendum sufficit

  • Cnota wystarcza do szczęścia

Virtus est perfecta ratio

  • Cnota jest doskonałym rozumem

Virtus sola homines beatos reddit

  • Tylko cnota czyni ludzi szczęśliwymi

Vis pacem, para bellum

  • Chcesz pokoju, szykuj wojnę

Vis vim vi pellit

  • Siła siłę siłą wypędzi

Vita mancipio nulli datur, omnibus usu

  • Życia nikt nie otrzymuje na własność,  lecz wszyscy doużytku

Vita sine libertate nihil est

  • Życie bez wolności jest niczym

Vita sine litteris mors est

  • Życie bez wiedzy jest śmiercią

Vitae sal amicitia

  • Przyjaźń solą życia

Vitae, non scholae discendum est

  • Trzeba się uczyć dla życia, nie dla szkoły

Vitam impendere vero

  • Życie poświęcić dla prawdy

Vituperatio stultorum laus est

  • Nagana ze strony głupców jest pochwałą

Viva vox docet

  • Żywe słowo kształci

Vive memor, quam sis aevi brevis

  • Żyj, pamiętając, jak krótkowieczny jesteś

Vivere est cogitare

  • Żyć to znaczy myśleć

Vivere est militare

  • Życie jest walką

Vivere militare est

  • Żyć to znaczy walczyć życie jest walką

Vivere nolit, qui mori non vult

  • Kto nie chce umierać,  ten nie chce też żyć

Vivitur parvo bene

  • Małym żyje się dobrze

Vix(i) et quem dederat carsum fortuna peregi

  • Żyłem i doświadczyłem tego, co dał mi los

Volenti nihil difficile

  • Dla chcącego nic trudnego

Volenti non fit iniuria

  • Chcącemu nie dzieje się krzywda

Vos exemplaria graece versate semper

  • Wasze greckie przykłady są często rozważne

Vox coelestis

  • Głos niebiański

Vulgare amici nomen, sed rara est fides

  • Słowo „przyjaciel” jest pospolite,  ale lojalność jest bardzorzadka

Vulnerant omnes, ultima necat

  • Ranią wszystkie,  ostatnia zabija:
  • opis: o godzinach

Vultus animi index (est)

  • Twarz odbiciem duszy

A · B · C · D · E · F · G · H · I · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!