Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Dom rzymski


Atrium było to centralne pomieszczenie w kształcie prostokąta, wokół którego rozmieszczone były pokoje mieszkalne. Najczęściej z otworem w dachu (compluvium) i zbiornikiem na wodę deszczową (impluvium), którą później w czasach republiki zastąpiono fontanną.

Pierwsi Rzymianie zamieszkiwali w zwykłych chatach. Z czasem, ich domy, stawały się coraz bogatsze w pomieszczenia. Typowy dom rzymski, w okresie późnej republiki i cesarstwa, miał zabudowę parterową lub piętrową. Budowany był na planie prostokąta.
Do centralnej części domu (atrium), wchodzono przez mały przedsionek (vestibulum), a następnie korytarz (fausces). Czasami na podłodze westybułu, gospodarz witał gościa dodatkowym ostrzeżeniem „strzeż się psa” (cave canem), bądź też oznajmiał nam swoją radość z zawitania do jego domostwa, słowami „bądź zdrów” (salve). Napisy wykonywano z terrakoty, złożonej z setek małych kawałków (tesserae).

Rzymska willa, początkowo była wiejskim domem, z towarzyszącymi mu zabudowaniami gospodarczymi, stanowiący centrum posiadłości ziemskiej. Posiadłości te różniły się wielkością: od małych gospodarstw uprawianych głównie przez rodzinę, do wielkich majątków ziemskich, na których pracowali niewolnicy lub przypisani do ziemi kolonowie, będący rodzajem chłopów pańszczyźnianych. Od II wieku p.n.e. zaczęto budować wille coraz bardziej wyszukane i eleganckie, zwykle wokół obszernego podwórza, usytuowane tak, aby komponowały się z krajobrazem; wznoszono je pod miastem, na wsi, nad brzegiem morza. Bogaci Rzymianie mieli ich wiele, w różnych regionach. Związany z willą majątek ziemski uprawiali wolni dzierżawcy albo niewolnicy pod nadzorem zarządcy (villicus). Dom typu willowego, z towarzyszącym mu majątkiem ziemskim, rozprzestrzenił się także w prowincjach rzymskich, np. na terenie Brytanii znamy ok. 60 willi. W czasach średniowiecznych willę z jej posiadłością zastąpił w Europie Zachodniej dwór i majątek dworski.
Rzymska willa, jak na przykład ta w Chedworth (Gloucestershire), była obszerną wiejską rezydencją, otoczoną dobudówkami i spichlerzami, położoną na terenie majątku ziemskiego. Willę w Chedworth zbudowano w pierwszej połowie II wieku n.e., ale przebudowywano i powiększano do VI wieku n.e. Posiadała ona system kanalizacyjny, ogrzewane podłogi, dwa ciągi łaźni, ale miała niewiele pokojów i sypialni. Niektóre pokoje były ozdobione mozaikami podłogowymi.

Rozplanowanie domu


Oprócz głównego wejścia, w domu znajdowały się jeszcze dodatkowe drzwi (posticum), które służyły niewolnikom i pomocy domowej. Czasem korzystał z nich pan domu, chcąc udać się na przechadzkę, przy czym nie zamierzał narażać się na inwigilację ze strony innych domowników.
Z przodu domu, mogły znajdować się również sklepy (tabernae), który wydzierżawiono innym obywatelom.
Z korytarza wchodzono wprost do atrium, jak już zaznaczyłem na wstępie. Nazwę swoją – ater, czyli czarny zawdzięczało zadymionym ścianom, które kolor swój zawdzięczały paleniskom umieszczanym w tym pomieszczeniu. Pierwotnie atrium służyło jako sypialnia mater familias. Znajdowało się tutaj również sanktuarium dla larów (lararium) i czasami również popiersie pana domu, a także maski przodków (imagines maiorum).

Vestibulum | Fauces | Atrium | Ala | Tablinum | Peristylium

Model rzymskiego dwupoziomowego domu.

Centralne miejsce w atrium zajmowało impluvium, płytkie zagłębienie w podłodze, wypełnione wodą. Nad atrium wznosił się dach, w którego środkowej części był otwór (compluvium), przez który woda deszczowa spływała wprost do impluvium. Wodę tą następnie odprowadzano kanałami do podziemnej cysterny, w której gromadzono ją w celach higieny osobistej, albo też bezpośrednio na drogę.
W zależności od budowy dachu i liczby użytych kolumn, rozróżniano następujące rodzaje atrium:

  • Tuscanium – nie posiadało żadnej kolumny. Ciężar sufitu był przytrzymywany przez krokwie. Mimo dużych kosztów, był najbardziej rozpowszechniony.
  • Tetrastylum – posiadał tylko jedną kolumnę przy każdym rogu impluvium
  • Corinthium – podobny do tetrastykum, jednakże miał większe otwarcie w dachu i większą liczbę kolumn
  • Displutaviatum – miał dach pochylony ku bocznym ścianom
  • Testudinatum – nie posiadał otwarcia w dachu i spotykany był w małych domach
Plan domu rzymskiego.

Bezpośrednio za atrium znajdowało się tablinum. Początkowo pomieszczenie to było sypialnią małżeńską. W późniejszym okresie, pokój przekształcił się w miejsce pracy pana domu. Przed tablinum znajdowała się skrzynia, w której gospodarz trzymał oszczędności. Oprócz tego, pełnił funkcję przejścia z atrium do peristylum. Od atrium, tablinum oddzielała zasłona, natomiast od peristylum, drewniany ekran albo szerokie drzwi.
Z czasem jedną z funkcji tablinum, pomieszczenia łączącego atrium z peristylum, przejęło niewielkie przejście andron.
Dookoła atrium sytuowały się sypialnie (cubiculum). Pokoje te, nieraz wyłożone mozaiką, posiadały jasny prostokąt nad którym należało umieścić łóżka (lectus lub cubile). U bogatszych znajdował się jeszcze mały przedpokój, w którym spał osobisty służący (procoeton). Standardowym wyposażeniem sypialni była także skrzynia na pieniądze (arca) oraz krzesło dla gości.

Model rzymskiego domu (domus).

Na końcu atrium, znajdowały się alae. Były to otwarte pokoje, umieszczone po obu bokach. Ich użytek jest w wielkiej mierze dzisiaj nieznany.
Obok tablinum znajdowała się jadalnia (triclinum), czyli dosłownie „pokój z trzema tapczanami”. Nazwa wzięła się stąd, że w pomieszczeniu tym znajdowały się wspomniane wyżej tapczany, na których goście spożywali posiłki w pozycji leżącej. O poranku, posiłki spożywano w atrium, tablinum lub też w jadalni powyżej tablinum, zwanej cenaculum. Gdy w Rzymie przyjęty został grecki zwyczaj spożywania posiłków w pozycji leżącej na łożu w kształcie litery U (kline), triclinum stało się jedyną jadalnią w domu.
W czasie uczty posiłki przynosili niewolnicy, z kuchni (culina). Umieszczano ją jak najdalej od triclinum, gdyż przyjmowano, że osoby spożywające posiłki, nie powinny być rozpraszane przez zapachy dochodzące z miejsca ich przygotowywania.
Przez tablinum przechodziło się do ogrodu (hortus). Stanowiła najmniej publiczną część domu.

Rosnący w bogactwa senatorzy, chcieli powiększać swoje posiadłości. Cel osiągnięto poprzez dodanie perystylu (peristyl). Znajdował się zaraz za tablinum, a prowadził do niego niewielki wąski korytarz (fauces). Atrium z perystylem łączyło przejście (andron).
Atrium pełniło odtąd funkcje reprezentacyjne, gdzie gospodarz domu załatwiał interesy. Życie rodzinne przeniosło się do perystylu i otaczających go pokoi. Perystyl w rzeczywistości był ogrodem. Zwykle otaczały go kolumny, na których wspierał się dach. Uprawiano w nim zarówno zioła jak i kwiaty. Szczególne upodobanie starożytni odczuwali do róż, fiołków i lilii. Stawiano w nim także małe posągi, meble. Perystyl mógł mieć również osobne posticum. Często umieszczano w nim również sadzawki, fontanny i piscina.

Do peristilum przylegała exhedra, która była obszernym pokojem, podobnym dotablinum i spełniał rolę salonu lub wspólnej jadalni. Czasami ten dodatkowy pokój nazywano również oecus. Jeżeli wewnątrz tego pokoju stały jeszcze kolumny, to nazywano go oecus corinthium.
Bogatsi Rzymianie mogli sobie pozwolić na dalsze pomieszczenia. W najbardziej zbytkownych domach, dodatkowo budowano biblioteki. Wzorem greckim wznoszono również osobiste gimnazjony.
Bogatszymi formami rzymskich domów były wille, które budowano w trzech standardowych wersjach. Willa wiejska (villa rustica), nadmorska (villa maritima) i miejska (villa urbana).

Rzymianie mieli w domach łazienki, choć służyły im one głównie do mycia rąk i nóg. Pierwsze termy, publiczne zakłady kąpielowe, wzniósł w I wieku p.n.e. Marek Agryppa. Stosowano tu polewanie zimną wodą przez niewolników, a później wprowadzono prysznice.
Zamożni Rzymianie budując domy pamiętali i o pokoju przeznaczonym na zebrania literackie i o sali na księgozbiory; nie ograniczali się do gromadzenia książek w swych mieszkaniach w Rzymie, lecz mieli podręczne biblioteki w swych posiadłościach wiejskich.

Centralne ogrzewanie


Od I wieku p.n.e. Rzymianie stosowali w domach swego rodzaju centralne ogrzewanie, zwane hypocaustum. Zasada jego działania była podobna do tej, którą kilkanaście wieków później zastosowali Krzyżacy na zamku w Malborku.
Płyty podłogowe w rzymskich domach, ogrzewanych tym sposobem, opierały się na szerokich, metrowej wysokości, ceglanych słupkach. W ten sposób pod posadzką wytwarzano pustą przestrzeń, u wylotu (właściwie wlotu) której umieszczano w specjalnym przedsionku palenisko. Przedsionek był tak skonstruowany, że dym unosił się do góry, a gorące powietrze trafiało pod podłogę domu, po czym wędrowało specjalnym kominem na zewnątrz. Efektywność wykorzystywania w ten sposób energii spalanego drewna była ponoć bardzo wysoka.

W późniejszym okresie w podobny sposób ogrzewano także ścany. Do ich budowy używano mianowicie cegieł z pionowo przebiegającymi wewnątrz otworami (dzisiaj nazywamy ten rodzaj cegły „dziurawką”) tak, aby tworzyły kanały od przestrzeni pod posadzką do otworu wylotowego w dachu. Oczywiście na taki luksus jak hypocaustummogli sobie pozwolić tylko najbogatsi Rzymianie – w swoich wygodnych willach.

Meble


Leże rzymskie zachowane w Herkulanum, po wybuchu Weuzwiusza.

Jednym z mebli najbardziej charakterystycznym dla cywilizacji rzymskiej jest łoże. Starożytni Rzymianie znaczną część życia spędzali w pozycji leżącej i łoże odgrywało w umeblowaniu nierównie większą rolę niż dzisiaj. Istniały, więc łóżka do spania, sofy do jedzenia, do czytania i pracy, a wreszcie lektyki używane w czasie spacerów. Nie było więc ono jedynie częścią umeblowania sypialni, często spełniało rolę krzesła lub fotela.

Jako mebel sypialny łóżko rzymskie (lectus cubicularis) niezbyt różniło się od naszych. Rzymianie jadali w pozycji leżącej. Łoża były ustawione z trzech stron stołu, dania podawano zaś z czwartej wolnej strony. Biesiadnicy leżeli, opierając się na łokciach. Było ich zazwyczaj po trzech z każdej strony stołu, lecz liczba ta mogła sięgać czterech, pięciu, a nawet więcej. Goście honorowi zajmowali miejsca na łożu środkowym. Trudno nam się zorientować się dokładnie, jaki był kształt stołów w starożytności, bowiem po stołach drewnianych nie pozostał żaden ślad. Dzięki malowidłom i rzeźbom wiemy jednak, że Rzymianie wykazywali szczególną skłonność do gierydonów na trzech nóżkach w kształcie łap zwierzęcych.

Schemat rzymskiego łoża

Szafy, jak się wydaje, były w starożytności w mniej powszechnym użyciu niż za naszych czasów. Woleli przechowywać odzież, żywność, klejnoty, srebra, papiery rodzinne w skrzyniach, które łatwiej dawały się przenosić z jednego mieszkania do drugiego. Skrzynie miały często kształt wielkiego kufra spoczywającego na czterech nózkach. Kiedy znajdowały się w nich jakieś przedmioty wartościowe, ściany wzmacniano metalowymi łytani i opatrywano je solidnym zamkiem.

Adres


W dzisiejszych czasach do określania miejsca zamieszkania stosowane są nazwy ulic oraz numery domów. Jest to prosty i efektywny system, który jednak nie był wykorzystywany przez starożytnych Rzymian. W małych miastach znalezienie danego domu przez obcego mogło nie być dużym wyzwaniem. Z pewnością takiej osobie pomagali lokalni mieszkańcy i odpowiednio go kierowali. Jednak w dużych miastach, jak chociażby w Rzymie, osiągnięcie celu mogło być znacznie poważniejszym wyzwaniem. W Rzymie niektóre większe i ważniejsze ulice miały nazwy, jednak większość nie posiadała takowych. Stąd Rzymianie określali położenie swoich domów, poprzez podawanie charakterystycznych miejsc, przy jakich znajdowała się ich budowla np. statuy, termy, świątyni, nawet pojedynczych drzew. Czasami domy na ulicach bez nazw lokalizowano jako te, które znajdowały się np. na drodze do obiektów charakterystycznych. Nawet, kiedy ulice posiadały nazwę wypadało podać odwiedzającemu charakterystyczne punkty, tak aby mógł się odnaleźć w mieście. Dobrą wskazówką było także podawanie miejsca zamieszkania znanych i ważnych figur życia polityczno-kulturalnego miasta. Podkreślić należy jednak, że najlepszą drogą do odnalezienia danego domu było pytanie przechodniów.

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów