Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Bitwa pod Farsalos

(9 sierpnia 48 p.n.e.)


FarsalosPo ciągłym spychaniu Pompejusza z Italii Juliusz Cezar musiał w końcu przenieść plan działania na tereny wroga, którymi była Grecja i Macedonia. Wiedząc, że Pompejusz posiada przewagę liczebną liczył się z wszelkim ryzykiem. Pierwszym problemem było przetransportowanie około 40.000 żołnierzy na Półwysep Apeniński. Półwysep był gęsto obsadzony nad brzegiem przez silną flotę Pompejusza. W tym celu Cezar postanowił przetransportować swoich żołnierzy w trzech falach.

W pierwszej był sam Cezar wraz z 15.000 armią, drugą Marek Antoniusz z 20.000, a trzecią reszta wojska. Jednak samo przewiezienie okazało się bardzo ciężkie i trudne, w wyniku czego Cezar utracił część żołnierzy i transportowców. Po znalezieniu się całej armii na Półwyspie Peloponeskim, Cezar ruszył na Pompejusza. Mieli oni wiele dogodnych miejsc do rozwiązania wojny, jednak każdy z nich bał się wykonać pierwszy ruch. W końcu, po mniejszych starciach konnicy i wojsk pomocniczych, obydwie armie stanęły naprzeciw siebie w szyku1. Bitwa była nieunikniona. Jedyna rzecz, której Pompejusz się obawiał to zaprawiona w bojach piechota Juliusza. Wiedział, że może liczyć tylko na jazdę.

Wojska


Gajusz Juliusz Cezar stanął w pierwszej linii swoich wojsk.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

W wyniku strat odniesionych podczas przewiezienia armii oraz utarczek Cezar stracił dużą część armii, przez co posiadał mniej liczebne wojsko. Jako przyczynę można także podać odmówienie posłuszeństwa żołnierzy, którzy po części przechodzili na stronę Pompejusza.

Generalnie siły Juliusza Cezara wynosiły około 22.000 żołnierzy (uszczuplonych 9 legionów), od 5.000 do 10.000 wojsk pomocniczych i sojuszników oraz około 1800 jazdy. Warto zauważyć, że w większości legiony Cezara były hiszpańskie tzn. za rekrutowano je na terenie Półwyspu Iberyjskiego. Legioniści hiszpańscy cieszyli się ogromną reputacją. Uważa się, że byli to najlepsi żołnierze Imperium. Z kolei jazdę stanowili Hiszpanie oraz 300 doskonałych germańskich jeźdźców, których Cezar zrekrutował w czasie wojny galijskiej. Stanowili oni czasami także jego ochronę, bowiem Germanie posiadali najlepsze konie i najlepiej wyszkolonych jeźdźców.

Siły Pompejusza ciężko jest dokładnie określić. Początkowo posiadał on 40.000 armię. Potem wraz z nowymi ochotnikami i wcieleniem do armii części wojsk Cezara, Pompejusz posiadał sporą przewagę nad rywalem. Szacuje się, że posiadał od 40.000 do 60.0000 żołnierzy (12 legionów), 4200 wojsk pomocniczych i sojuszników oraz od 5000 do 7000 jazdy. Jazda dowodzona była przez Tytusa Labienusa byłego generała Cezara w czasie wojen galijskich, który przeszedł na stronę Pompejusza na początku wojny domowej. Jazda Pompejusza Wielkiego także posiadała jazdę germańską i galijską, którą przyprowadził ze sobą do armii Labienus w wielkości tysiąca. Duża przewaga Pompejusza mogła mu przynieść zwycięstwo, jednak piechota Cezara po raz kolejny uratowała swojemu dowódcy skórę.

Dane co do liczebności wojsk opierają się na wspomnieniach Cezara i niektórzy historycy uważają, że dysproporcje między obiema armiami były mniejsze.

Formacje przed bitwą pod Farsalos, według przekazu Plutarcha w „Żywotach sławnych mężów”.

Bitwa


Na prawym skrzydle armii Cezara ustawiony został dziesiąty legion, najwaleczniejszy i najlepszy. Wspomagać go miała 1000 jazda oraz jednostki pomocnicze. Prawą stroną armii dowodzić miał generał Sulla. W centrum dowodził generał Domicjusz Kalwinus na czele legionów hiszpańskich. Lewe skrzydło pod swoje dowództwo wziął Marek Antoniusz, wśród których była niezawodna „dziewiątka”. Sam Cezar zszedł z konia i wszedł w szyk „dziesiątki” na prawym skrzydle. Poinstruował żołnierzy, by nie rzucali oszczepów tylko używali ich do zadawania ran kłutych na jeźdźcach. Teraz Cezar czekał tylko na pierwszy ruch Pompejusza

Pompejusz swoją lewą flankę powierzył pod dowództwo Labienusowi, który stał na czele swojej 7000 jazdy oraz Domicjuszowi Ahenobarbusowi, który dowodził piechotą. Jazda, która była wysunięta najdalej na lewo, wspomagana była legionem pierwszym. Środkiem rządził Pompejusz Scypion, a prawą stroną Lucjusz Lentulus. Plan Pompejusz był taki, że jazda Labienusa miała zlikwidować jazdę Cezara, a potem wyciągnąć najlepszy legion Cezara – „dziesiątkę” z szyku i go zniszczyć, co jednak się nie udało.

Dnia 9 sierpnia 48 roku p.n.e. miały rozegrać się decydujące losy Rzymu.
Pompejusz pierwszy wyprowadził swoje oddziały i ustawił je w tradycyjnym szyku bojowym na równinie między obozami. Cezar, wiedząc o przewadze jazdy przeciwnika, ustawił swoje wojska w szyku trójszeregowym, z tym, że do osłony tyłów wydzielił 6 do 8 kohort (około 2000 ludzi) ustawionych na tyłach swojego prawego skrzydła (tzw. czwarty szereg) i zwiększył odstępy między swoimi kohortami, aby długość własnych linii dorównywała długości linii wojsk Pompejusza. Trzecia linia sił głównych miała stanowić rezerwę dla dwóch pierwszych.

Bitwa pod Farsalos

Pierwszy wyruszył Labienus na czele swojej jazdy. Szybkim kłusem znalazł się nie daleko linii Cezara. Wówczas Cezar wysłał swoją jazdę na czele, której stał Sulla. Początkowo żadna ze stron nie wygrywała, jednak z czasem jazda Cezara zaczęła się przerzedzać i wycofywać. Wówczas, gdy Cezar posiadał odkrytą prawą stronę „dziesiątki”, Labienus na czele swej konnicy przystąpił do kolejnej fazy planu, wyciągnięcia z szyku dziesiątki. Ta jednak po ataku jazdy, nawet nie myślała napierać na atakujących. Zaczęła się bronić, uderzając jazdę Labienusa oszczepami i raniąc jeźdźców w szyje. Uderzenie Labienusa odsłoniło jego prawą flankę, na którą spadło uderzenie oddziałów piechoty oraz resztek konnicy, tworzących rezerwową czwartą linię, pod osobistym dowództwem Cezara.

Jazda Pompejusza przerzedzała się w zastraszającym tempie, w wyniku czego zaczęła uciekać. Labienus nie mogąc opanować towarzyszy odjechał wraz z nimi. Wówczas Cezar przystąpił do swojego planu. Ruszył piechotę z miejsca, instruując ich, że kiedy znajdą się przy przeciwniku mają raz rzucić oszczepy, a następnie zetrzeć się w walce. Nacierająca piechota Cezara zaczęła przedzierać się przez mniej doświadczone legiony Pompejusza. Dodatkowo „dziesiątka”, piechota i jazda weszły na tyły szyków Pompejusza, co można był już uznać za zwycięstwo. Piechota Pompejusza zaczęła uciekać, w wyniku czego była masakrowana przez goniące je oddziały Cezara. Dogoniwszy je w obozie, Cezar przedstawił im alternatywę. Obiecał im, że ich nie ukarze, pod warunkiem że legioniści Pompejusza przyłączą się do jego zwycięskiej armii. Na jego propozycję żołnierze przystali z ulgą.

Konsekwencje


Pompejusz po przegranej bitwie natychmiast uciekł do sojuszniczego Egiptu, gdzie chciał odbudować swoją armię i stanąć na czele pozostałych legionów.
Jednak planu nie mógł wprowadzić w życie, gdyż zaraz po wyjściu na ląd został zamordowany na zlecenie młodego faraona Ptolemeusza XIII, a jego głowa odesłana w prezencie Cezarowi. Będący jeszcze dzieckiem władca, uczynił tak pod wpływem swoich regentów: swojego piastuna, eunucha Pothejnosa, nauczyciela oraz retora Theodetesa z Chios. Chciał w ten sposób zdobyć przychylność Cezara, słysząc o dobroduszności zwycięzcy (Cezar gwarantował amnestię wielu sprzeciwiającym mu się senatorom, a wrogom zezwalał wrócić do stolicy i obejmować swoje utracone urzędy).

Theodatus, orator, pokazuje Cezarowi głowę zamordowanego Pompejusza. Według pewnych przekazów Cezar miał opłakiwać swojego rywala i okazać jego zwłokom wielki szacunek.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Śmierć rywala w takich okolicznościach bardziej rozwścieczyła Cezara, niż go uradowała. Mimo wszystko śmierć głównego oponenta w Imperium, oznaczała łatwiejszą drogę do (praktycznego) jednowładztwa. Cezar utracił rywala do tronu, jednak Pompejusz zostawił po sobie dwóch synów: Gnejusza i Sekstusa, którzy wspierani byli przez zwolenników rodu Pomejuszów, ze Scypionem Metellusem i Katonem na czele.

Przypisy

  1. Dokładne miejsce rozegranie bitwy pod Farsalos jest od wielu stuleci tematem rozpraw. Niektóre starożytne źródła (Hircjusz, Frontinus, Eutropiusz i Orozjusz) umieszczają na północ od rzeki Enipeus w pobliżu Palaifarsalos (Appian z Aleksandrii, Plutarch, Poliajnos i Swetoniusz.

Źródła wykorzystane

  • Appian, Historia rzymska
  • Gajusz Juliusz Cezar, O wojnie domowej
  • Gallo Max, Cezar, Poznań 2004
  • Holland Tom, Juliusz Cezar kontra Rzym, Warszawa 2005
  • Krawczuk Aleksander, Gajusz Juliusz Cezar, Warszawa 1972

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego finansowego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!