Pomerium


Mapa ukazująca Rzym za panowania króla Serwiusza Tuliusza. Kolor różowy wyznacza obszar wewnątrz murów serwiańskich. Przerywana kreska oznacza pomerium.
THE RIONI

Pomerium był to święty pas ziemi położony wzdłuż murów miasta, wewnątrz i na zewnątrz, o charakterze sakralnym wyznaczający granice miasta Rzym. Nazwa post murus oznacza „za murami”.

Zwyczaj wyznaczania pomerium pochodził od Etrusków. Według legendy Romulus w 753 roku p.n.e. wyorał pługiem bruzdę na zachodnim wierzchołku Palatynu, wytyczając w ten sposób granice miasta (Roma quadrata). Przez pomerium rozumiano również wewnętrzny obszar miasta. Linię pomerium poświęcano bóstwom podziemnym. Jej przekroczenie było niedozwolone i zagrożone śmiercią z powodu rytualnej zmazy. Podczas wyznaczania granicy kilkakrotnie podnoszono pług, pozostawiając niezaoraną ziemię. W tych miejscach powstawały bramy. Linię pomerium oznaczano później kamiennymi słupami i wzdłuż niej starano się poprowadzić wały i mury obronne. Mury oprócz roli obronnej spełniały też ważną funkcję religijną, oddzielając zewnętrzny obszar nieuporządkowany, „chaotyczny”, zamieszkany przez demony, od wewnętrznego „zorganizowanego”, ponieważ posiadał środek. Środek wyznaczony był w pojęciu rzymskim poprzez dziurę wykopaną w ziemi przed rozpoczęciem jakiejkolwiek budowy w mieście, określającą centrum miasta.

W przypadku Rzymu, podążając za rozbudową miasta, wyznaczano uroczyście nowe pomerium. Następowało to z opóźnieniem, co powodowało perturbacje komunikacyjne wewnątrz organizmu miejskiego. Dopiero na przełomie II i I wieku p.n.e. pomerium objęło teren zamieszkany już za Serwiusza Tuliusza (druga połowa VI wieku p.n.e.), a i to z wyłączeniem Awentynu, który w obręb pomerium wszedł dopiero za panowania cesarza Klaudiusza. Ostatni raz pomerium wyznaczono za panowania cesarza Aureliana w 271 roku n.e., ustanawiając je wzdłuż wybudowanych wówczas murów obronnych. Mur Aureliana miał 19 km długości (duża część zachowała się do dziś).

Pomerium miało znaczenie kultowe i prawne. Oddzielne wróżby urzędowe należało wykonywać dla obszarów wewnątrz i na zewnątrz pomerium. W obrębie pomerium nie można było przebywać uzbrojonemu wojsku ani wykonywać wyroków śmierci. Dokonywać można było pochówku jedynie Westalek i specjalnie zasłużonych Rzymian. Dopiero po zwycięstwie chrześcijaństwa w IV wieku n.e. zaczęły powstawać przykościelne cmentarze wewnątrz miasta. Pomerium rozgraniczało zasięg władzy cywilnej i wojskowej. Imperium wojskowe nie obowiązywało w jego granicach. Stąd wodzowie w niepewnych czasach schyłku republiki często zwoływali Senat w świątyniach na Polu Marsowym, które leżało już poza pomerium. Do miasta nie można było, z wyjątkiem triumfów, wchodzić z bronią. Z tego powodu na Polu Marsowym zbierały się również komicja centurialne. Na znak nieograniczonej władzy urzędników rzymskich poza Miastem, liktorzy wychodząc z niego wkładali topór przy przekraczaniu pomerium do noszonego w lewej ręce pęku rózg (fasces). W obręb pomerium nie mieli prawa wchodzić hostes populi Romani („wrogowie ludu rzymskiego”). Dlatego posłów państw będących z Rzymem w stanie wojny lub rozejmu Senat przyjmował w świątyni Bellony na Polu Marsowym. Nawet Cezar musiał uszanować pomerium i wizytująca go Kleopatra nie przekroczyła granic Miasta.

Źródła wykorzystane

  • Cary M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna t. I, Warszawa 1992

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!