Złote myśli Rzymian


Przez wieki wypowiadane lub zapisywane były słowa, które na stałe przeszły do historii. Podobnie jest w przypadku antycznego Rzymu, w którego dziejach wystąpiły wielkie osobistości o nieprzeciętnej wiedzy lub dużym znaczeniu dla ówczesnego świata.
W kolekcji słynnych myśli znajdą się postaci, które zasłynęły ze swoich życiowych wywodów, ich słowa miały duże znaczenie dla biegu historii, miały dużą wartość emocjonalną lub w sposób ciekawy przedstawiły tamte czasy.

Jako że sentencje są stale uzupełniane, liczę na pomoc, w uzupełnianiu lub wskazywaniu ważnych informacji, które powinienem uwzględnić. W tym celu proszę o kontakt.

WSKAZÓWKA: Odpowiednią postać można znaleźć poprzez wyszukiwarkę przeglądarki: CTRL + F. Wpisywać należy imiona, nazwiska lub przydomki. Postacie posegregowane są zgodnie z rokiem urodzenia (od najstarszego do najmłodszego).

Lucjusz Kwinkcjusz Cincinnatus


(Lucius Quinctius Cincinnatus, V wiek p.n.e.) – rzymski konsul, dyktator:

  • „Czasem maleńka chwilka rozstrzyga o wielkich rzeczach”
    • źródło: Tytus Liwiusz, Ab Urbe condita, III, 26

Marek Furiusz Kamillus


(Marcus Furius Camillus, ok. 446 – 364 p.n.e.) – dowódca rzymski, 6-krotny trybun wojskowy:

  • „Nie złotem, lecz żelazem odkupimy ojczyznę!”
    • łacina: [N?n aur?, sed ferr?, recuperanda est patria]
    • opis: sprzeciwiając się zapłaceniu okupu celtyckim wojskom pod wodzą Brennusa.

Makrobiusz


(Ambrosius Theodosius Macrobius, IV/V wiek p.n.e.) – rzymski pisarz:

  • „Kruk krukowi oka nie wykole”
    • łacina: [Cornix cornici oculum non effodit]
    • źródło: Makrobiusz, Saturnalia, 7, 5

Appiusz Klaudiusz Caecus


(Appius Claudius Caecus, ok. 340 – 273 p.n.e.) – polityk i mąż stanu:

  • „Każdy jest kowalem własnego losu”
    • łacina: [Faber est suae quisque fortunae]
  • „Na widok druha zapomnij o biedzie”
    • łacina: [Amicum cum vides, obliviscere miserias]
  • „Panować nad sobą, by nieopanowanie nie spowodowało jakiegoś oszustwa i sromoty”
    • łacina: [Compotem esse, ne quid fraudis stuoprive ferocia paret]

Plaut


(Titus Maccius Plautus, ok. 250 – ok. 184 p.n.e.) – rzymski komediopisarz, jeden z najstarszych pisarzy rzymskich:

  • „Wybrańcy bogów umierają młodo”
    • łacina: [Quem di diligunt, adolescens moritur]

Enniusz


Enniusz

(Quintus Ennius, 239 – 169 p.n.e.) – poeta, uważany za ojca poezji rzymskiej:

  • „Dobrodziejstwo źle skierowane staje się złym uczynkiem”
  • „Nie jest zwycięzcą ten co zwyciężył, jeżeli zwyciężony nie uznał swej klęski”
  • „Pewnego przyjaciela poznasz w sytuacji niepewnej”
    • łacina: [Amicus certus in re incerta cernitur]
    • opis: cytując Enniusza.
    • źródło: Cyceron, Laelius de Amicitia, 17, 64
  • „Siłą walczyć o swoje – to dobre dla dzikich zwierząt”
  • „Ten, kto życzliwie wskazuje drogę błądzącemu, jest jak człowiek, który drugiemu pozwala zapalić pochodnię od swojej: wszak jego własna pochodnia nie będzie przez to świecić mniej jasno”
  • „Wszyscy ludzie pragną, aby ich chwalono”
  • „Zbyt żarliwą nadzieją można zgubić państwo”

Scypion Afrykański Starszy


Scypion Afrykański Starszy

(Publius Cornelius Scipio Africanus Maior, 236 – 184 p.n.e.) – wódz w czasie II wojny punickiej:

  • „[…] gotujcie się do wojny, skoroście pokoju ścierpieć nie potrafili”
    • opis: słowa skierowane do Hannibala przed bitwą pod Zamą w 202 roku p.n.e.
  • „Niewdzięczna ojczyzno, nie będziesz miała nawet moich kości”
    • łacina: [Ingrata patria, ne ossa quidem habebis]
  • „Zbliża się koniec wojny i trudu. W rękach już mają łupy z Kartaginy, powrót do domu, do ojczyzny, do rodziców, dzieci, żon, do boskich penatów”

Marek Porcjusz Katon Starszy


Katon Starszy

Katon Starszy, Kato Starszy (Marcus Porcius Cato, 234 – 149 p.n.e.) – mówca, polityk, pisarz:

  • „A poza tym sądzę, że Kartaginę należy zniszczyć”
    • łacina: [Ceterum censeo Karthaginem esse delendam]
    • opis: Katon Starszy, nieprzejednany wróg Kartaginy, tym zdaniem kończył wszystkie przemówienia w senacie rzymskim.
    • źródło: Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Marcus Cato 27, 1
  • „Brawo! Zuchy! Tu właśnie powinni folgować sobie młodzi, a nie w alkowach cudzych żon!”
    • opis: witając mężczyzn wychodzących z domu publicznego
  • „Każdemu, co mu się należy”
    • łacina: [Suum cuique]
  • „Kiedy ci ludzie (Grecy) dadzą nam swoją kulturę literacką, zniszczą wszystko, zdemoralizują i zrobią jeszcze gorzej, jeśli przyślą tu swoich lekarzy”
  • „Między ustami a brzegiem pucharu”
    • łacina: [Inter os atque offam (multa intervenire possunt)]
    • opis: dosłownie – między ustami a kęskiem. Powiedzenie przytoczone przez Arystotelesa we Fragmentach, 530. W wersji łacińskiej zacytowane przez Gelliusza w Nocach Attyckich, XIII, 17,1 jako fragment mowy Katona Starszego.
  • „Piękna kobieta jest jak złocona pigułka – miła dla oczu, gorzka dla ust”
  • „Skoro uczciwie żyjesz, nie dbaj o słowa złych ludzi”
    • łacina: [Cum recte vivis, ne cures verba malorum]
  • „Trzeba zburzyć Kartaginę”
    • łacina: [Delenda est Carthago]
    • źródło: Florus, Dzieje Rzymu II, 15
  • „Trzymaj się tematu, słowa podążą za nim”
    • łacina: [Rem tene, verba sequentur]
  • „Ucz się, lecz u uczonych, nieuczonych sam nauczaj”
    • łacina: [Disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto]
  • „Wszyscy mężowie rządzą kobietami, my wszystkimi mężami, nami zaś kobiety”
  • „Złodzieje dobra prywatnego żywot spędzają w kajdanach, złodzieje dobra publicznego – w złocie i purpurze”
    • łacina: [Fures privatorum furtorum in nervo atque in compedibus aetatem agunt, fures publici in auro atque in purpura]

Publiusz Terencjusz Afer


Terencjusz

(Publius Terentius Afer, 190 – 159 p.n.e.) – komediopisarz:

  • „Człowiekiem jestem; nic, co ludzkie, nie jest mi obce”
    • łacina: [Homo sum; humani nil a me alienum puto]
    • źródło: Terencjusz, Heauton timorumenos I, I, 25
  • „Gdy dwaj robią to samo, to nie jest to samo”
    • łacina: [Si duo faciunt idem, non est idem]
    • źródło: Terencjusz, Bracia V, 3, 37
  • „Ile ludzi, tyle zdań”
    • łacina: [Quot homines tot sententiae: suo’ quoique mos]
    • źródło: Terencjusz, Phormio 454
  • „Jam Dawus, a nie Edyp”
    • łacina: [Davus sum, non Oedipus]
    • opis: jestem prostym człowiekiem, nie umiem rozwiązywać zagadek
    • źródło: Terencjusz, Dziewczyna z Andros 1, 2, 23
  • „Kłótnie kochanków umacniają ich miłość”
    • łacina: [Amantium irae amoris integratio est]
    • źródło: Terencjusz, Andria 555
  • „Kto pierwszy, ten lepszy”
    • łacina: [Potior est, qui prior est]
    • źródło: Terencjusz, Phormio II, 3
  • „Kto połknął żerdź, będzie spał na stojąco”
  • „Nic nie może być gorszego od złych języków”
  • „Nie rób tego, co już jest zrobione”
    • łacina: [Actum ne agas]
    • źródło: Terencjusz, Phormio II, III, 72
  • „Powiedziano, wykonano”
    • łacina: [Dictum, factum]
    • źródło: Terencjusz, Andria 2, 3, 7
  • „Silnym los pomaga”
    • łacina: [Fortis fortuna adiuvat]
  • „Szczyt prawa jest często szczytem zła”
    • łacina: [Ius summum saepe summast malitia]
    • źródło: Terencjusz, Heauton Timorumenos, 796
  • „Trzeba się zająć serio robotą”
    • łacina: [Ad rastros seriores redit]
    • źródło: Terencjusz, Heauton timorumenos 51, 58
  • „Ustępliwość przysparza przyjaciół, prawda nienawiść rodzi”
    • łacina: [Obsequium amicos, veritas odium parit]
    • źródło: Terencjusz, Andria 68
  • „Wilk w bajce!”
    • łacina: [Lupus in fabula!]
    • źródło: Terencjusz, Bracia 537
  • „Wszechświat, wieczność trzech dni! ”
    • łacina: [Heu! universum triduum!]
    • źródło: Terencjusz, Eunuch II, I, 17
  • „Zakochani są jak szaleńcy”
    • łacina: [Amantes amentes]
  • „Ze wszystkich moich przyjaciół jestem jedynym, jaki mi pozostał”
  • „Znam naturę kobiet: kiedy chcesz, odmawiają, kiedy nie chcesz, pragną”
    • łacina: [Novi ingenium mulierum: nolunt ubi velis, ubi nolis cupiunt ultro]
    • źródło: Terencjusz, Eunuch 812
  • „Zrozumieć – przebaczyć”
    • źródło: Terencjusz, Samodręk 218
  • „Życie ludzkie jest jak gra w kości. Jeśli nam się nie dostała do rąk ta kość, którą chcemy, trzeba się starać jak najlepiej wyzyskać tę, która nam była przez los sądzona”

Scypion Afrykański Młodszy


(Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Minor, 185 – 129 p.n.e.) – rzymski wódz z okresu III wojny punickiej:

  • „Tyle razy bez trwogi słuchałem wrzasku uzbrojonych wrogów, jakże więc mógłbym dbać o krzyk ludzi waszego pokroju, dla któych Italia jest machochą?”
    • źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, II, 4

Lucyliusz


Lucyliusz

(Gaius Lucilius, 180 – 102 p.n.e.) – poeta, twórca literackiej formy satyry rzymskiej:

  • „Nie wszyscy możemy wszystko”
  • „Od czasów Deukaliona”
    • łacina: [A Deukalione]
    • opis: od czasów potopu
    • źródło: Lucyliusz, Satyry, 6, 284

 

 

Akcjusz


(Lucius Accius, 170 – 85 p.n.e.) – poeta:

  • „Niech nienawidzą, byleby się bali”
    • łacina: [Oderint, dum metuant]
    • opis: sentencja z jego sztuki cieszyła się takim powodzeniem, że weszła do języka potocznego
    • źródło: Seneka Młodszy, De Ira I, XX, 4

Lucius Cassius Longinus


(II/I wiek p.n.e.) – sędzia:

  • „Komu to miało przynieść korzyść? Komu to wyjść miało na pożytek?”
    • łacina: [Cui bono fuerit?]
    • opis: zalecane przez wymienionego sędziego pytania podczas rozpatrywania procesu

Marek Terencjusz Warron


(Marcus Terentius Varro, 116 – 27 p.n.e.)rzymski pisarz i uczony, legat i dowódca:

  • „Rzymianin zwycięża, siedząc”
    • łacina: [Romanus sedendo vincit]
    • źródło: De re rustica, ks. 2, rozdz. II

Pompejusz Wielki


(Gnaeus Pompeius Magnus, 106 – 48 p.n.e.)rzymski polityk i dowódca wojskowy; stronnik optymatów:

  • „Ojczyzna jest tam, gdzie wolność”
    • opis: słowa wyjęte z mowy Pompejusza, skierowane do wojska, na niedługo przed bitwą pod Farsalos w 48 roku p.n.e.
    • źródło: Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, XIV, 50 (205)

Cyceron


Cyceron

(Marcus Tullius Cicero, 106 – 43 p.n.e.) – mówca, polityk i filozof:

  • „A przecież nie ulega wątpliwości, że nie istnieje zgoła nic takiego, co by było lepsze, doskonalsze i piękniejsze od świata”
    • źródło: De natura deorum, str. 84
  • „Archimedesowy problem”
    • opis: problem trudny do rozwiązania
    • źródło: Cyceron, Ad Atticum, 12, 4
  • „Argumentów (dowodów) nie należy liczyć, lecz ważyć”
    • łacina: [Argumenta non numeranda, sed ponderanda sunt]
  • „Bądźmy niewolnikami prawa, abyśmy mogli być wolni”
  • „Bowiem nie tylko owa fortuna jest ślepa, lecz także czyni ślepymi zwykle tych, których objęła (wybrała)”
    • łacina[Non enim solum ipsa fortuna caeca est, sed eos etiam plerumque efficit caecos, quos complexa est]
    • źródło: Cyceron, Laelius de amicitia, 15 (54)
  • „Byłoby niedorzecznością ganić innych w takiej dziedzinie, w której się samemu popełnia błędy”
  • „Całe życie filozofa to rozmyślania o śmierci”
  • „Cnota jest doskonałym rozumem”
    • łacina: [virtus est perfecta ratio]
  • „Co innego jest ukryć, co innego przemilczeć”
    • łacina: [Aliud est celare, aliud tacere]
    • źródło: Cyceron, De officiis, III, 14
  • „Co kto często widzi, temu się nie dziwi, chociażby nie wiedział, dlaczego to się dzieje; czego przedtem nie widział, to jeśli się zdarzy, uważa za dziw”
    • łacina: [Quod crebro videt non miratur, etiamsi cur fiat nescit. Quod ante non vidit, id si evenerit, ostentum esse censet]
    • źródło: Cyceron, De Divinatione, II. 22
  • „Co nie jest moralnie dobre, nie jest pożyteczne”
  • „Człowieka tworzą maniery i charakter”
    • źródło: Stanisław Kilian, Państwo i społeczeństwo, 2005
  • „Czym sen dla ciała, tym przyjaźń dla ducha – odświeża siły”
  • „Czyż każdy zacny i poważny człowiek nie wyzna, że wiele nie wie i że ciągle powinien się uczyć?”
    • łacina: [Nonne optimus et gravissimus quisque confitetur multa se ignorare et multa sibi etiam atque etiam esse discenda?]
  • „Czym sen dla ciała, tym przyjaźń dla ducha – odświeża siły”
  • „Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby”
    • łacina: [Equi donati dentes non inspiciuntur]
  • „Dla cnoty nie ma żadnego większego teatru nad sumienie”
    • źródło: Przykazania etyki prawniczej. Księga myśli, norm i rycin
  • „Dobrem najwyższym jest zgadzać się z naturą i stosownie do niej żyć”
  • „Dobro państwa – najwyższym prawem”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, Warszawa 1998
  • „Dobro to tylko to, co szlachetne, zło to tylko to, co haniebne”
    • łacina: [Nihil bonum nisi quod honestum, nihil malum nisi quod turpe]
  • „Dobrze powinni dziać się dobrym, źle złym”
    • łacina: [Bene bonis, male malis]
    • źródło: Cyceron, De Natura Deorum, III, 32, 80
  • „Doświadczenie jest najlepszym nauczycielem”
    • łacina: [Usus magister est optimus]
  • „Drodzy są rodzice, dzieci, krewni, domownicy, ale miłość wszystkiego zawarła w sobie ojczyzna”
    • łacina: [Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnium caritates patria una complexa est]
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988
  • „Drugie ja”
    • łacina: [Alter ego]
  • „Dwa razy potknąć się o ten sam kamień”
    • łacina: [Bis ad eundem lapidem offendere]
  • „Filozofia jest sztuką życia”
    • łacina: [Ars est philosophia vitae]
    • źródło: Cyceron, De finibus, III, 4
  • „Filozofia jest uprawą ducha”
    • łacina: [Cultura animi philosophia est]
    • źródło: Cyceron, Tusculanae Disputationes, II, 5
  • „Fortuna jest ślepa i ślepymi czyni swoich wybranych”
  • „Gdy z naturą niezwykłą i wybitną połączy się jakieś wykształcenie naukowe, wówczas zwykle powstaje coś wspaniałego i osobliwego”
    • łacina: [Cum ad naturam eximiam et illustrem accessit ratio quaedam conformatioque doctrinae, tum illud nescio quid praeclarum ac singulare existere]
    • źródło: Cyceron, Pro Archia poeta 7
  • „Gdy zachowują spokój, godzą się”
    • łacina: [Cum quiescunt, probant]
    • źródło: Cyceron, In Catilinam, I 21
  • „Głęboko leżą korzenie głupoty”
  • „Głód jest najlepszym kucharzem”
    • łacina: [fames est optimus coquus]
  • „Gniew jest zaczynem niedorzeczności”
  • „Hannibal u bram!”
    • łacina: [Hannibal ad portas!]
    • źródło: Cyceron, Filipiki 1, 5, 11
  • „Historia jest nauczycielką życia”
    • łacina: [Historia magistra vitae est]
  • „Historia jest świadkiem czasów, światłem prawdy, życiem pamięci, nauczycielką życia”
    • łacina: [Historia testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae]
  • „I zbóje mają swoje prawa”
    • łacina: [etiam latrones suis legibus parent]
  • „Imiona są ohydne”
    • łacina: [Nomina sunt odiosa]
    • opis: nie należy wymieniać nazwisk
  • „Istnieje owo niepisane, lecz przyrodzone prawo, iż siłę siłą odeprzeć wolno”
    • łacina: [Est enim ea non scripta, sed nata lex, quod vim vi repellere licet]
  • „Jak długo, Katylino, będziesz nadużywał naszej cierpliwości? Jak długo będziesz w swoim szaleństwie naigrywał się z nas? Do jakich granic będziesz się chełpił swoim zuchwalstwem nie znającym cugli? Czyż nie strwożyły cię nocne straże na Palatynie ani straże przemierzające miasto, ani trwoga, która ogarnęła lud, ani obecność tutaj wszystkich uczciwych ludzi, ani wybór tego obronnego miejsca na posiedzenie senatu, ani twarze i spojrzenia wszystkich obecnych? Czyż nie rozumiesz, że zamiary twoje zostały odkryte? Nie widzisz, że twój spisek znany już jest wszystkim obecnym i zdemaskowany? Kto z nas, według ciebie, nie wie, co robiłeś ostatniej, co poprzedniej nocy, gdzie byłeś, kogo zwoływałeś, jaką podjąłeś decyzje? O co za czasy! O co za obyczaje!”
    • łacina: [Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?]
    • opis: pierwsza mowa wygłoszona w Senacie rzymskim 8 października 63 p.n.e.
    • źródło: Cyceron, In Catilinam, I, 1
  • „Jest cechą głupoty dostrzegać błędy innych, a zapominać o swoich”
  • „Jestem obywatelem rzymskim”
    • łacina: [Civis Romanus sum]
    • opis: wypowiadając te słowa obywatel Rzymu uchylał się przed sądem poza granicami swej ojczyzny
    • źródło: Cyceron, In Verrem 5, 57, 147
  • „Jeśli się nie zna historii, pozostaje zawsze dzieckiem.”
  • „Każdy człowiek może zbłądzić, uparcie trwa w błędzie tylko głupiec”
    • łacina: [Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare]
    • źródło: Leksykon złotych myśli, Warszawa 1998
  • „Krańcowa wolność prowadzi narody i jednostki do skrajnego niewolnictwa”
  • „Krótki okres życia jest dostatecznie długi na to, aby żyć dobrze i uczciwie”
    • łacina: [Breve tempus aetis satis longum est ad bene honestumque vivendum]
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988
  • „Kto cierpi, ma pamięć”
  • „Kto przewidział przyszłe nieszczęścia, pozbawił siły obecne”
  • „Lepiej żyć w nędzy niż w hańbie i występku”
  • „Między dobrymi wszystko dobrze się układa”
  • „Milcząc, wołają”
    • łacina: [Cum tacent, clamant]
    • opis: milczenie jest wymowniejsze od mowy.
    • źródło: Cyceron, In Catilinam, I, 3
  • „Możesz mnie nienawidzić, byle byś mnie kochał”
  • „Mówić dobrze może tylko ten, kto myśli rozumnie”
  • „Musimy być niewolnikami praw, abyśmy byli wolni”
  • „Najszlachetniejszym motywem, który skłania nas do uczestnictwa w życiu publicznym, jest determinacja, by nie być rządzonym przez podłych ludzi”
  • „Najtrudniej o przyjaźń wśród tych, którzy ubiegają się o zaszczyty w służbie państwowej. Gdzie bowiem znajdziesz takiego, który godność przyjaciela przeniósłby ponad swoją?”
    • łacina: [Amicitiae difficillimae reperiuntur in iis, qui in honoribus reque publica versantur. Ubi enim istum invenies, qui honorem amici anteponat suo?]
    • źródło: Cyceron, Laelius de amicitia, 17 (64).
  • „Największa wina jest w tym, kto nie chce słuchać prawdy”
  • „Narodziliśmy się dla sprawiedliwości”
  • „Nic nie jest tak szybkie jak kalumnia: niczego łatwiej nie można rzucić, łatwiej zaakceptować, ani szybciej rozprowadzić”
  • „Nic nie kwitnie wiecznie”
  • „Nie być chciwym to już bogactwo”
  • „Nie chcę chwalić, aby nie wydawać się pochlebcą”
  • „Nie korzystamy częściej z wody i ognia niż z przyjaźni”
  • „Nie ma nic brzydszego jak niewdzięczny człowiek”
  • „Nie ma nic bardziej nieznośnego jak głupiec, któremu się powodzi”
  • „Nie ma powiedzenia, tak w życiu publicznym, jak prywatnym, które byłoby wolne od obowiązków”
  • „Nie ma starca, który zapomniałby, gdzie skarb swój ukrył”
  • „Nie można powiedzieć nic niedorzecznego, czego by już jaki filozof nie powiedział”
    • łacina: [Nihil tam absurde dici potest quod non dicatur ab aliquo filosophorum]
    • źródło: Cyceron, De Divinatione, II, 58.
  • „Nie tyle może być przyjemne nagromadzenie dóbr, ile przykry ich ubytek”
  • „Nie tylko fortuna jest ślepa; czyni ślepymi także tych, których głaszcze”
  • „Nie wolno pozwolić żadnej jednostce ani grupie jednostek, żeby skupiła w swoich rękach zbyt dużą władzę; polityka jest profesją, a nie zajęciem dla dyletantów”
  • „Nie wystarczy zdobywać mądrości, trzeba jeszcze z niej korzystać”
  • „Niech oręż ustąpi przed togą, a wawrzyn przed sławą”
    • łacina: [Cedant arma togae, concedat laurea laudi]
    • opis: niech nastanie pokój
    • źródło: Cyceron, De officiis, I, 22.
  • „Niech pije albo niech się wynosi”
    • łacina: [Aut bibat aut abeat!]
    • źródło: Cyceron, Tusculanae Disputationes, V, 41
  • „Niejednego głupca chroni jego urząd”
  • „Nigdy nie wątpi ten tylko, kto nic nie wie”
  • „Nigdy się nie jest mniej samotnym, niż gdy się jest samotnym”
  • „Nikt nie jest tak stary, aby nie wierzył, że może żyć jeszcze parę lat dłużej”
    • łacina: [Nemo enim est tam senex qui se annum non putet posse vivere]
  • „Nikt nie powinien wykorzystywać cudzej ignorancji”
  • „O, czasy! O, obyczaje!”
    • łacina: [O tempora! O mores!]
    • źródło: Cyceron, In Catilinam, I, 1
  • „Odszedł precz, umknął, wyrwał się”
    • łacina: [Abiit, evasit, excessit, erupit]
    • źródło: Cyceron, In Catilinam, II, 1, 1
  • „Pewnego przyjaciela poznaje się w niepewnym położeniu”
    • łacina: [Amicus certus in re incerta cernitur]
    • źródło: Cyceron, Laelius de amicitia, 17 (64)
  • „Pieniądz jest nerwem wojny”
    • łacina: [Nervus belli pecunia]
  • „Pierwszą zasadą jest, by historyk nigdy nie ważył się pisać kłamstw; drugą, by nigdy nie starał się ukryć prawdy; trzecią, by swoją pracą nie wzbudzał podejrzeń, że kogokolwiek faworyzuje lub jest do kogokolwiek uprzedzony”
  • „Po co?”
    • łacina: [Cui bono (fuerit)?]
    • źródło: Cyceron, Pro Milone, 12
  • „Poetą trzeba się urodzić, mówcą się staje”
    • łacina: [Poetae nascuntur, oratores fiunt]
  • „Pokój bez książek jest jak ciało bez duszy”
  • „(Ponieważ) list się nie rumieni”
    • łacina: [Epistola (enim) non erubescit]
    • źródło: Cyceron, Listy
  • „Powierz twą barkę wiatrom, ale nie powierzaj serca swego pięknościom; woda bowiem nie jest tak zwodnicza, jak niewieście obietnice”
  • „Praca tworzy zaporę przeciwko smutkowi”
  • „Praca uodparnia na ból”
  • „Prawdziwa przyjaźń to doskonała harmonia tego, co ludzkie, z tym, co boskie”
  • „Prawo stawia dobro ogółu ponad dobrem jednostki”
  • „Przyjaciel jest jak my sami. Ten, kto może przyjrzeć się prawdziwemu przyjacielowi, widzi obraz samego siebie”
  • „Przyjaciel to jakby mój sobowtór”
    • łacina: [Amicus tamquam alter ego]
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988
  • „Przyprawą potrawy jest głód”
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988
  • „Przystoi, aby Ojczyzna była nam droższa niż my sami sobie”
    • łacina: [Decet cariorem esse patriam nobis quam nosmet ipsos]
  • „Przyzwyczajenie to (jakby) druga natura”
    • łacina: [Consuetudo (quasi) altera natura]
    • źródło: Cyceron, De finibus, 5, 25, 74
  • „Rodzimy się żyjemy i umieramy dla ojczyzny”
  • „Skąpstwo starców to głupota – cóż może być bardziej absurdalnego od gromadzenia zapasów na drogę w chwili, gdy zbliżamy się do kresu podróży”
  • „Skutkiem przeciwieństwa jest przeciwieństwo”
    • łacina: [Contratorium cotraria sunt consequentia]
    • źródło: Cyceron, Tusculanae Disputationes, V, 17
  • „Starość odrywa od życia codziennego”
    • łacina: [A rebus gerendis senectus abstrahit]
  • „Strach nie jest długotrwałym nauczycielem obowiązku”
    • źródło: [Leksykon złotych myśli, Warszawa 1998]
  • „Szczęście nie jest niczym innym, jak sukcesem, odniesionym w szlachetnych przedsięwzięciach”
  • „Szczęście może przyjść przypadkowo, ale o rozum musimy postarać się sami”
  • „Sztuka jest filozofią życia”
    • łacina: [Ars est philosophia vitae]
  • „Sztuka wymaga uznania”
  • „Takie oto jest pierwsze przykazanie miłości: prosić tylko o to, co uczciwe, i czynić tylko to, co uczciwe”
  • „Ten jest bogaczem, który tyle posiada, że niczego więcej nie pożąda”
    • łacina: [Dives est, cui tanta possesio est, ut nihil optet amplius]
  • „W czasie wojny milczą Muzy”
    • łacina: [Inter arma silent Musae]
  • „W czasie wojny milczą prawa”
    • łacina: [Inter arma enim silent leges]
  • „Widzę wilka”
    • łacina: [Video lupum]
    • opis: inaczej „o wilku mowa”.
  • „Wiosłami i żaglami”
    • łacina: [Remis velisque]
    • opis: pełną parą, co żywo, co tchu.
  • „Właściwością człowieka jest błądzić, głupiego – w błędzie trwać”
  • „Wróg zawsze powie ci prawdę, przyjaciel nigdy”
  • „Wybieraj, kogo masz kochać”
  • „Wykreślić ze świata przyjaźń […] to jakby zgasić słońce na niebie, gdyż niczym lepszym ani piękniejszym nie obdarzyli nas bogowie”
  • „Z ognia ogień”
    • łacina: [Ab igne ignem]
    • źródło: Cyceron, De officiis
  • „Za ołtarze i ogniska domowe walczyć”
  • „Zagadka dla krytyków”
    • łacina: [Crux criticorum]
    • źródło: Cyceron, Pro milone, 12
  • „Żaden człowiek prawy nie może być nieszczęśliwy”
  • „Żadna rzecz zewnętrzna nie może uszczęśliwić człowieka, który wewnątrz siebie nie posiada szczęścia”
  • „Życie jest krótkie – chwała nieśmiertelna”
    • łacina: [Vitae brevis cursus, gloriae sempiternus]
  • „Żyć – to myśleć”
  • „Żyli”
    • łacina: [Vixere]
    • opis: tym słowem Cyceron zadecydował o straceniu spiskowców, którzy byli oskarżeni o udział sławetnym sprzysiężeniu Katyliny.

Cytaty Cycerona

 

Gajusz Juliusz Cezar


Gajusz Juliusz Cezar

(Gaius Iulius Caesar, 100 – 44 p.n.e.) – polityk, wódz, dyktator i pisarz:

  • „Czyż nie wydaje się wam, że mam powód do płaczu, jeżeli Aleksander będąc w moim wieku panował już nad tylu ludami, a ja nie dokonałem jeszcze ani jednego sławnego czynu?”
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty Cezarów; Plutarch, Cezar
  • „Galia jako całość dzieli się na trzy części”
    • łacina: [Gallia est omnis divisa in partes tres]
    • źródło: Gajusz juliusz Cezar, O wojnie galijskiej
  • „I ty, Brutusie?”
    • opis: słowa te są wymysłem Szekspira. W rzeczywistości miał powiedzieć „I ty, dziecię?”
    • łacina: [Et tu, Brute?]
  • „Kości zostały rzucone”
    • łacina: [Alea iacta est]
    • opis: wiersz Menandra rzekomo powtórzony przez Cezara podczas przekraczaniu Rubikonu. Cezar słowa te miał wypowiedzieć po grecku.
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 88, s. 18.
  • „Łotrostw, które uprawiają poza granicami państwa, nie poczytują za hańbę, przeciwnie, chwalą się, że czynią to dla ćwiczenia i zahartowania młodzieży”
    • opis: o Germanach
  • „Mam cię, Afryko!”
    • opis: gdy przewrócił się na oczach swoich żołnierzy, schodząc ze statku u brzegu Afryki
  • „Miej to zawsze w pamięci i w sercu, byś jak rafy unikał słowa nie słyszanego dotąd i niezwykłego”
    • opis: sedno rozważań nad jasnością formułowania i wyrażania myśli
  • „Moja żona musi być wolna nawet od cienia podejrzeń”
    • opis: w ten sposób Juliusz Cezar usprawiedliwiał oddalenie swej żony, Pompei. Cezar uważał, że została skompromitowana przez Publiusza Klodiusza, który w przebraniu przedostał się do jej domu w dniu święta Dobrej Bogini, zastrzeżonego tylko dla kobiet.
  • „Nie boję się wcale tych grubych i długowłosych ludzi. Boję się raczej tych innych, bladych i wysmukłych”
    • opis: o spiskujących przeciw niemu Kasjuszu i Brutusie
    • źródło: Plutarch, Cezar
  • „Powszechna wada natury powoduje, że nigdy niewidzianemu i nieznanemu ufamy więcej i że budzi ono w nas strach”
    • łacina: [Communi fit vitio naturae, ut invistatis atque incognitis magis confidamus vehementiusque exterreamur]
    • źródło: Gajusz Juliusz Cezar, O wojnie domowej II, 4
  • „Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem!”
    • łacina: [Veni, vidi, vici!]
    • źródło: list do przyjaciela, Amintiusa
  • „To niemożliwe, ażeby w końcu nie stać się tym, za kogo inni cię mają”
  • „Uważajcie na ludzi, którzy się nie śmieją. Są niebezpieczni”
  • „Wierzymy chętnie w to, czego pragniemy i spodziewamy się, że nasze uczucia podzielają inni”
    • łacina: [Quae volumus, ea credimus libenter, at quae sentimus ipsi, reliquos sentire speramus]
  • „Wieziesz Cezara i jego losy”
    • łacina: [Caesarem vehis, Caesarisque fortunam]
    • opis: rzekomo do kapitana statku podczas burzy
    • źródło: Plutarch, Cezar 38, 3
  • „Wolałbym być pierwszym tutaj niż drugim w Rzymie”
    • opis: o niewielkim miasteczku alpejskim
    • źródło: Plutarch, Cezar
  • „Zdradę kocham, zdrajców nienawidzę”

Korneliusz Nepos


(Cornelius Nepos, 100 – 24 p.n.e.) – rzymski historyk i biograf:

  • „Matka człowieka ostrożnego rzadko płacze”
    • źródło: Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych mężów: Trazaybulos, 2

Lukrecjusz


Lukrecjusz

(Titus Lucretius Carus, 99 – 55 p.n.e.) – poeta i filozof:

  • „A życia nikt nie otrzymuje na własność, lecz wszyscy do użytku”
    • łacina: [Vitaque mancipio nulli datur, omnibus usu]
    • źródło: Lukrecjusz, De rerum natura, III, 971
  • „Bowiem jak małe dzieci w nocy nie zmrużą oka
    Drżąc przed strachami, równie my czasem i w dzień biały
    Boimy się upiorów, zwodniczych i nietrwałych
    Jak te, przed których widmem trwoży się serce dzieci”

    • źródło: Lukrecjusz, O naturze wszechrzeczy
  • „Co minęło, nie wróci; daremne błagania!”
  • „Kto unika miłości nie tracąc jej czarów, ale nie płacąc okupu, zbiera najwięcej rozkoszy”
  • „Mężczyzn namiętność bardzo często oślepia, każąc widzieć w kochance zalety, których nie ma”
  • „Nauka uwolniła człowieka od lęku przed bogami”
  • „Nic nie powstaje z niczego”
  • „Wzmagają się jedne narody, inne marnieją […] i jak gońcy przekazują pochodnie życia”
    • łacina: [Augescunt aliae gentes aliae minuuntur […] et quasi cursores vitai lampada tradunt]
    • źródło: Lukrecjusz, De rerum natura, II, 77/79
  • „Z głębi serca”
    • łacina: [Ab imo pectore]
  • „Z niczego nic”
    • łacina: [De nihilo nihil]
  • „Złote słowa”
    • łacina: [Aurea dicta]
    • źródło: Lukrecjusz, De rerum natura, III, 12
  • „Żądza, choć niema, mówi o przyszłej rozkoszy”

 

Katon Młodszy


(Marcus Porcius Cato Uticensis, 95 – 46 p.n.e.) – rzymski polityk i filozof-stoik, żyjący w zgodzie z prawością i uczciwością:

  • „Jestem teraz panem siebie!”
    • opis: przed samobójczą śmiercią
  • „Skoro uczciwie żyjesz, nie dbaj o słowa złych ludzi”
    • łacina: [Cum recte vivis, ne cures verba malorum]

Salustiusz


Salustiusz

Sallustiusz (Gaius Sallustius Crispus, 86 – 35 p.n.e.) – historyk i pisarz:

  • „Bogowie nie potrzebują ofiar, to ludzie potrzebują składać im ofiary”
  • „Człowiek jest kowalem swego losu”
  • „Dzięki zgodzie małe rzeczy rosną, przez niezgodę – wielkie upadają”
  • „Konieczność nawet lękliwych przemienia w bohaterów”
    • łacina: [Necessitas etiam timidos fortes facit]
  • „Ludzie mają co innego w sercu, co innego na języku”
    • łacina: [Aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habent]
  • „Nie poruszaj tego, co leży w spokoju”
  • „Niezgoda obywateli zwykle gubiła wielkie państwa”
    • łacina: [Discordia civium plerumque magnas civitates pessumdedit]
  • „Tego samego chcieć i tego samego nie chcieć – oto jest dopiero przyjaźń”
  • „Wszystko, co powstało, ginie, a co wzrosło, starzeje się”
    • łacina: [Omnia orta occidunt et aucta sensecunt]
  • „Żądny cudzego, trwoniący swoje”
    • łacina: [Alieni appetens, sui profusus]

Marek Juniusz Brutus


Marek Juniusz Brutus

(Marcus Iunius Brutus, 85 – 42 p.n.e.) – polityk:

  • „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu”
  • „Tak zawsze kończą tyrani!”
    • łacina: [Sic semper tyrannis!]

Katullus


Katullus

(Gaius Valerius Catullus, 84 – 54 p.n.e.) – poeta:

  • „Dopóki nietknięta dziewica, dopóty jest droga wszystkim”
  • „Nie ma nic mniej stosownego od śmiechu nie w porę”
    • łacina: [Risu inepto res ineptior nulla est]
  • „Nienawidzę i kocham”
    • łacina: [Odi et amo]
    • źródło: Katullus, Pieśń 85
  • „Witaj i żegnaj”
    • łacina: [Ave atque vale]
    • źródło: Katullus, Pieśń 101

Wergiliusz


Wergiliusz

(Publius Vergilius Maro, 70 – 19 p.n.e.) – poeta:

  • „Chwiejną i zmienną jest zawsze kobieta”
    • łacina: [Varium et mutabile semper femina]
  • „Ci, którzy kochają, sami sobie kształtują sny”
  • „Czas ucieka”
    • łacina: [Tempus fugit]
  • „Dla zwyciężonych jedyną nadzieją jest zbyć się nadziei”
    • łacina: [Una salus victis, nullam sperare salutem]
  • „Każdy ulega swoim namiętnościom”
    • łacina: [Trahit sua quemque voluptas]
  • „Miłość dla wszystkich jednaka”
    • łacina: [Amor omnibus idem]
  • „Miłość wszystko zwycięża!”
    • łacina: [Amor vincit omnia]
  • „Myśl porusza ogrom świata”
  • „Niech z naszych kości narodzi się mściciel”
    • łacina: [Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor]
  • „Oszczędzać zwyciężonych, a dumnych poskramiać”
    • łacina: [Parcere subiectis et debellare superbos]
  • „Plotka rośnie rozchodząc się”
    • łacina: [Fama crescit eundo]
  • „Praca wszystko zwycięża”
    • łacina: [Labor omnia vincit]
  • „Strach dodaje nogom skrzydeł”
  • „Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy”
    • łacina: [Felix, qui potuit rerum cognoscere causas]
    • źródło: Wergiliusz, Georgiki II, 1.490
  • „Wierzcie doświadczonemu”
    • łacina: [Experto credite]
  • „Zło ukrywane rośnie”

Publiliusz Syrus


Publiliusz Syrus

(Publilius Syrus, I wiek p.n.e.) – pisarz:

  • „Bywają leki gorsze od choroby”
  • „Człowiek tyle razy umiera, ile razy traci swych bliskich”
    • łacina: [Homo totiens moritur, quotiens amittit suos]
  • „Dobra dla człowieka jest śmierć, która gasi nieszczęścia życia”
    • łacina: [Bona mors est homini, vitae quae exstinguit mala]
  • „Dobra myśl w nieszczęściu – złego połowa”
    • łacina: [Bonus animus in re mala dimidium est mali]
  • „Dwa razy daje, kto szybko daje”
    • łacina: [Bis dat, qui cito dat]
  • „Inna jest wola bogów”
    • łacina: [Dis aliter visum est]
  • „Gdy kochasz, nie bądź rozsądny, gdy jesteś rozsądny, nie kochaj”
    • łacina: [Cum ames, non sapias, cum sapias, non ames]
  • „Kogo los chce zgubić, tego głupcem czyni”
    • łacina: [Stultum facit fortuna, quem perdere vult]
  • „Mały dług stwarza dłużnika, duży – wroga”
  • „Następny dzień jest uczniem poprzedniego”
    • łacina: [Discipulus est prioris posterior dies]
  • „Niedobrze czułby się lekarz, gdyby wszyscy czuli się dobrze”
  • „Oczy są ślepe, gdy rozum zajęty jest czymś innym”
    • łacina: [Caeci sunt oculi, cum animus alias res agit]
  • „Podwójnie daje kto szybko daje”
    • łacina: [Bis dat qui cito dat]
  • „Przyjaźń, która się kończy, tak naprawdę nigdy się nie zaczęła”
  • „Szalony myśli, że reszta świata złożona jest z wariatów”
  • „Tracimy to, co pewne, dążąc do tego, co niepewne”
    • łacina: [Certa amittimus, dum incerta petimus]
  • „Tylko ignorant gardzi nauką”
  • „Tylko pieniądz jest władcą całego świata”
    • łacina: [Pecunia una regimen est rerum omnium]
  • „Upominaj przyjaciół na osobności, chwal jawnie”
    • łacina: [Amicos secreto admone, palam lauda]
  • „W dobrym człowieku gniew szybko mija”
    • łacina: [Bonum ad virum cito moritur iracundia]
  • „W kłótni prawda zawsze się gubi”
  • „Wielu bać się powinien ten, kogo wielu się boi”
    • łacina: [Multos timere debet, quem multi timent]
  • „Zwycięża ten, kto sam siebie zwycięża w zwycięstwie”
    • łacina: [Bis vincit, qui se vincit in victoria]
  • „Życie samo jest krótkie, lecz przez cierpienia staje się dłuższe”
    • łacina: [Brevis ipsa vita est, sed malis fit longior]

Horacy


Horacy

(Quintus Horatius Flaccus, 65 – 8 p.n.e.) – poeta liryczny:

  • „Biada przemocy, gdy w Boga godzi”
  • „Chciwemu wiecznie mało”
  • „Choćbyś naturę widłami wypędzał, ona i tak powróci”
  • „Choćbyś się pysznił swym bogactwem, nie zmieni to twojej wartości, nie uczyni cię lepszym”
  • „Chwytaj dzień”
    • łacina: [carpe diem]
  • „Ci, którzy płyną za morze, zmieniają tylko klimat, nie usposobienie”
    • łacina: [Coelum, non animum mutant, qui trans mare currunt]
  • „Ciesz się ze swego losu”
  • „Cóż po bogactwie, jeśli używać się wzbraniasz”
  • „Czas biegnie zazdrosny o słowa”
  • „Czas nie zając, nie ucieknie”
  • „Dla ludzi nic nie jest trudne”
    • łacina: [Nil mortalibus ardui est]
  • „Do nieba powrót odwlekaj”
  • „Dzielność prawdziwa, jeśli hańby przeżyła ohydę, męstwa nie wróci”
  • „Głupi po szkodzie głupim zostanie”
  • „Głupotą sięgamy samego nieba”
    • łacina: [Caelum ipsum petimus stuititia]
  • „Gniew jest chwilowym szaleństwem”
    • łacina: [ira furor brevis est]
  • „I w nieszczęściu zachowuj spokój umysłu”
    • łacina: [aequam memento rebus in arduis servare mentem]
  • „Jak dłuży się noc, kiedy zawodzi kochanka”
  • „Jest miara we wszystkim, są w końcu pewne granice”
  • „Jesteśmy okłamywani pozorami prawdy”
  • „Jeśli niebo się zwali, i nieulękłego przywalą ruiny”
  • „Jeśli żyjesz w dostatku, nie pożądaj więcej”
  • „Klin klinem – niezawodny, jedyny lek miłosny”
  • „Kocioł garnkowi przygania, a sam smoli”
  • „Komu podoba się los innego, nie dziwne, że nienawistny własny”
    • łacina: [Cui placet alterius, sua nimirum est odio sors]
  • „Korzystaj z dnia. Jutro jeszcze dniem nie jest”
  • „Księżyc niejedną lśni twarzą”
  • „Kto dobrą myślą w dniu dzisiejszym żyje, ten nie zabiega o jutro łaskawsze”
  • „Kto losowi zawierzył, jakby złu but włożył”
  • „Kto obmawia przyjaciela, kto go nie broni wobec oskarżeń innych, kto cieszy się z wyśmiewań ludzkich i łowi plotki gadułów, kto potrafi zmyślać rzeczy nie widziane, a nie potrafi zmilczeć zawierzonej tajemnicy, jest czarnym charakterem, tego wystrzegaj się, Rzymianinie!”
    • łacina: [Absentem, quo rodit amicum, qui non defendit alio culpante, solutos qui capiat risus hominum famamque dicacis, fingere qui non visa potest, comissa tacere qui nequit, hic niger est, hunc tu, Romane caveto!]
  • „Kto uczciwy i skromny, każdemu życzliwy”
  • „Kto ocala kogoś wbrew jego woli, to tak jakby go zabijał”
    • łacina: [invitum qui servat, idem facit occidenti]
  • „Los na każdego z podziemnej urny wypadnie”
  • „Ludzie prawi nienawidzą występku przez umiłowanie cnoty”
  • „Miej odwagę być mądry”
    • łacina: [Sapere aude]
  • „Miło poszaleć w porę”
  • „Miłość zna dwie choroby: wojnę i pokój”
  • „Na cóż srebro i złoto, na cóż skarby w ziemi zagrzebane ukradkiem i z trwogą strzeżone”
  • „Na zaniedbanym polu wyrasta chwast, który trzeba wypalić”
    • łacina: [Neglectis urenda filix innascitur agris]
  • „Naga prawda”
    • łacina: [Nuda veritas]
  • „Największa jest miłość matki, druga – psa, trzecia – kochanki”
  • „Natura nie daje ludziom niczego bez trudu”
  • „Nauka męstwu siły dodaje”
  • „Nawet wilk czy lew pożera obcych, swoich oszczędza”
  • „Niczemu się nie dziwić”
    • łacina: [nil admirari]
  • „Nie należy rozpaczać”
    • łacina: [nil desperandum]
  • „Nie człowieka nienawidzę, lecz jego wady”
    • łacina: [Hominem non odi , sed eius vitia]
  • „Nic nie jest dane ludziom bez trudów”
  • „Nie czekaj jutra, dziś miej na względzie.
  • „Nie lada gnębi mnie troska, abym mógł odwiedzić dalekie źródła i czerpać wskazania szczęśliwego życia”
    • łacina: [At mihi cura non mediocris inest, fontes ut adire remotas atque haurire quaem vitae praecepta beatae]
  • „Nie można być szczęśliwym pod każdym względem”
  • „Nie tonie pomimo przeciwnych losów”
    • łacina: [Adversis rerum immersabilis undis]
  • „Nie weźmiesz na ząb kury, gdy pawia podadzą”
  • „Nie wszystek umrę”
    • łacina: [Non omnis moriar]
  • „Nie zawsze chmury niosą ulewę”
  • „Nie znoś drewna do lasu”
  • „Nienawidzę ciemnego tłumu i trzymam się odeń z daleka”
    • łacina: [Odi profanum vulgus et arceo]
  • „Niebotyczna wieża gwałtowniej upada”
  • „Nieszczęściem jest być przyłapanym”
    • łacina: [Deprendi miserum est]
  • „Nigdy nie odpędzisz psa od tłustej skórki”
    • łacina: [Canis a corio nunquam absterrebitur uncto]
  • „O tobie ta bajka mówi, choć pod zmienionym imieniem”
    • łacina: [mutato nomine de te fabula narratur]
  • „Od jajka do jabłek”
    • łacina: [ab ovo usque ad mala]
  • „Odważ się być mądrym”
    • łacina: [sapere aude]
  • „Od żartu krok tylko do waśni i gniewu”
  • „Opanuj się”
    • łacina: [Compesce mentem]
  • „Osładzaj gorycz twoją wewnętrzną swoim uśmiechem”
  • „Ośmiel się być mądrym”
  • „Pamiętaj i w nieszczęściu zachowaj spokój umysłu”
    • łacina: [Aequam memento rebus in arduis servare mentem]
  • „Pogardzam nieoświeconym tłumem i trzymam się (od niego) z dala”
    • łacina: [Odi profanum vulgus et arceo]
  • „Połowę dzieła wykonał, kto zaczął”
    • łacina: [Dimiduim facti , qui coepit habet]
  • „Poznaj obyczaje innych, a nie będzie nienawiści”
    • łacina: [Amici mores noveris, non oderis]
  • „Prawego, niezachwianego męża nie zwiedzie żaden tyran w przemocy ani tłum w gwałtach bezprawia”
  • „Prochem i cieniem jesteśmy”
    • łacina: [pulvis et umbra sumus]
  • „Próżno w winie albo we śnie szukasz ucieczki”
    • łacina: [Jam vino quaerens, jam somno fallere curam]
  • „Przyjemne z pożytecznym łączyć”
    • łacina: [Utile dulci miscere]
  • „Przysięgać na słowa nauczyciela”
    • łacina: [Iurare in verba magistri]
  • „Sen tłumi miłosne zapały”
  • „Słowo dowcipne lepiej wiele rzeczy rozstrzyga niż poważne”
  • „Słowo raz wypowiedziane nie powraca”
  • „Słuszne jest wybaczyć winy proszącemu o przebaczenie”
    • łacina: [Aequum est peccatis veniam poscentem reddere rursus]
  • „Skąpiec zawsze cierpi niedostatek”
    • łacina: [semper avarus eget]
  • „Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę”
    • łacina: [dulce et decorum est pro patria mori]
  • „Stara miłość nie rdzewieje”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał Krzysztof Nowak, Warszawa 1998
  • „Ślepo wierzyć; uznawać autorytet nauczyciela za argument ostateczny”
    • łacina: [iurare in verba magistri]
  • „Ten, który odkłada godzinę swego nawrócenia, podobny jest wieśniakowi, który czeka, aż cała rzeka przepłynie. Lecz ona płynie i będzie płynąć bez końca”
  • „Ten zdobył uznanie wszystkich, kto połączył przyjemne z pożytecznym”
    • łacina: [Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci]
  • „Teraz trzeba pić”
    • łacina: [Nunc est bibendum]
  • „W końcu nie wszyscy podziwiają i lubią to samo”
    • łacina: [Denique non omnes eadem mirantur amantque]
  • „W miłości to nie jest nieszczęście – raz wojna, raz pokój”
  • „W zbytku upadek”
  • „Wilk atakuje zębami, byk rogiem”
    • łacina: [Dente lupus, cornu taurus petit]
  • „Wlej cokolwiek w nieczysty garnek, a skwaśnieje”
  • „Wszyscy zmierzamy do tego samego kresu”
  • „Wszystko ma swoje granice”
    • łacina: [est modus in rebus]
  • „Wzgardliwym zębem”
  • „Z uśmiechem mówić prawdę”
    • łacina: [ridentem dicere verum]
  • „Za wszystkie głupstwa królów płacą ich narody”
    • łacina: [quidquid delirant reges, plectuntur Achivi]
    • opis: dosłownie „co królowie w szaleństwie uczynią, to skupia się na Grekach”; o Agamemnonie i Achillesie.
    • źródło: Horacy, Listy 1, 2, 14
  • „Zbudowałem pomnik trwalszy od spiżu”
    • łacina: [exegi monumentum aere perennius]
  • „Żeby was nie uwiodły zaszczyty”
  • „Życie nie dało niczego śmiertelnym bez wielkiej pracy”

Marek Agrypa


Marek Agrypa

(Marcus Vipsanius Agrippa, 63 – 12 p.n.e.) – wybitny wódz i polityk:

  • „Nikt nie potrafi tak solidnie zakopać swoich błędów jak lekarz”

 

 

 

 

 

Oktawian August


Oktawian August

(Gaius Octavius, 63 p.n.e. – 14 n.e.) – cesarz w latach 27 p.n.e. – 14 n.e.:

  • „Chwiać się jak litera beta”
    • opis: określenie to miało obrazować w ustach Augusta zmęczenie i wycieńczenie
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 87
  • „Czy sądzicie, że dobrze odegrałem swoją rolę w tej życiowej farsie?”
    • opis: jedne ze słów wypowiedziane na łożu śmierci
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 99
  • „Dość szybko robi, kto dobrze robi”
    • opis: w przeciwieństwie do podobnych słów – Śpiesz się powoli – te wypowiadał po łacinie
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 25
  • „Liwio, pamiętaj o naszym związku, żyj i bądź zdrowa!”
    • opis: według Swetoniusza August skonał z tymi słowami na ustach, obejmując Liwię
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 99
  • „Mam dwie córki, z którymi zawsze mam problem: Julię i Republikę”
    • opis: Julia była córką Oktawiana i jego drugiej żony Skrybonii, kobietą rozwiązłą i przyczyną wielu utrapień Augusta. Ostatecznie Julia została ukarana przez ojca dożywotnim zesłaniem na wyspę.
  • „Na greckie kalendy”
    • łacina: [Ad calendas Graecas]
    • opis: W kalendarzu greckim (który, nota bene, był mocno zróżnicowany w zależności od polis) nie było charakterystycznych rzymskich wyszczególnień: Kalend, Non i Idów. August, kiedy powątpiewał aby dłużnik spłacił zaciągnięty dług, mawiał, że zapłaci na greckie kalendy, a więc „na święty Nigdy” – w greckim kalendarzu kalendy nie występowały.
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 87
  • „Oby mi los pozwolił utrwalić państwo w bezpieczeństwie i pomyślności oraz doczekać z mego dzieła upragnionego owocu, a mianowicie: być uznanym za twórcę najlepszego ustroju i umrzeć z tym przekonaniem, że przetrwają niezmienione te podstawy państwa, które ja wzniosę”
    • opis: słowa jakie August wypowiedział w jednym z obwieszczeń, charakteryzując swoje rządy
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 28
  • „Spełniłem swoje śluby, senatorowie, o cóż innego mogę jeszcze prosić bogów nieśmiertelnych, jak nie o to, aby tę waszą zgodę udało mi się utrzymać aż do kresu mego życia”
    • opis: odpowiedź Augusta na otrzymany od senatu przydomek „ojca ojczyzny”
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 58
  • „Słowa cuchnące pleśnią”
    • opis: pogardliwe określenie na wyrażenia przestarzałe, których August nie cierpiał
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 86
  • „Spiesz się powoli”
    • łacina: [Festina lente]
    • opis: August wypowiadał te słowa po grecku, uważając, że wodzowi nie przystoi podejmowanie pochopnych i nieprzemyślanych decyzji
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 25
  • „Sztuka skończona”
    • łacina: [Acta est fabula]
    • opis: słowa kończące sztukę teatralną w starożytnym Rzymie. Słowa te Oktawian także wypowiedział na łożu śmierci
  • „Szybciej niż się gotują szparagi”
    • opis: Oktawian mawiał tak, aby zobrazować szybkie wykonanie
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 87
  • „Trzeba umrzeć”
    • opis: słowa wypowiadane przez Augusta w odpowiedzi na prośby przeciwników o łaskę po zdobyciu Peruzji
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 15
  • „Warusie, oddaj mi moje legiony!”
    • łacina: [Vare, redde mihi legiones!]
    • opis: Słowa wypowiedziane po klęsce w Lesie Teutoburskim (9 rok n.e.), w której Publiusz Warus utracił trzy legiony. Klęska ta mocno wstrząsnęła Augustem, przez kilka miesięcy nie golił się ani nie strzygł, a każdą rocznicę obchodził w żałobie.
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 23
  • „Zastałem Rzym ceglany, zostawiam go wam z marmuru”
    • źródło: Swetoniusz, Boski August
  • „Z taką obawą podajesz mi swoje pismo, jak słoniowi monetę”
    • opis: tak żartobliwie ganił petentów, którzy podchodzili do niego z lękiem
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 53
  • „Zostawiam Rzym marmurowy, a otrzymałem ceglany”
    • źródło: Swetoniusz, Boski August 28

Cytaty Oktawiana Augusta

Tytus Liwiusz


Tytus Liwiusz

(Titus Livius, 59 p.n.e. – 17 n.e.) – historyk:

  • „Biada pokonanym”
    • łacina: [Vae victis]
  • „Bogaty nieprzyjaciel jest zawsze nagrodą dla najbiedniejszego nawet, ale zwycięskiego żołnierza”
    • opis: słowa, jakie paść miały z ust rzymskich dowódców wojskowych, w czasie wojny z Samnitami, którzy to mieli odznaczać się przepięknymi i ozdobnymi zbrojami.
    • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje od założenia miasta Rzymu, IX 40
  • „Doświadczenie jest nauczycielem ignorantów”
  • „Gotujcie się do wojny, skoroście pokoju ścierpieć nie potrafili”
    • łacina: [Bellum parate, quoniam pace pati non potuistis]
  • „Hannibal u bram!”
    • łacina: [Hannibal ante portas!]
  • „Historia jest nauczycielką życia”
    • łacina: [Historia vitae magistra est]
  • „Kto wzgardzi fałszywą sławą, prawdziwą mieć będzie”
  • „Lepiej późno niż wcale”
    • łacina: [Potius sero quam numquam]
  • „Niebezpieczeństwo w zwłoce”
  • „Od założenia Miasta”
    • łacina: [Ab urbe condita]
  • „Powodzenie rodzi niedbalstwo”
  • „Rozpusta jest jak dzikie zwierzę, podrażnione łańcuchami, a potem na arenę wypuszczone”
  • „Słowa uczą, przykłady pociągają”
    • łacina: [Verba docent, exempla trahunt]
  • „Sprawiedliwą bowiem jest wojna dla tych, dla których jest konieczna, i błogosławiony jest oręż, jeśli tylko w nim cała spoczywa nadzieja”
    • łacina: [Iustum enim est bellum quibus necessarium, et pia arma, ubi nulla nisi in armis spes est]
    • źródło: Tytus Liwiusz, Ab Urbe condita IX, 1
  • „Ta władza naprawdę jest silna, której posłuszni ludzie są weseli”
  • „Umiesz zwyciężać, Hannibalu, wykorzystać zwycięstwa nie potrafisz”
    • łacina: [Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis]
    • opis: Maharbal miał powiedzieć: „Nie wszystko, zaiste, bogowie dali jednemu: zwyciężać umiesz, Hannibalu, zwycięstwa wyzyskać nie umiesz”.
    • źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje od założenia miasta Rzymu, XXII, 51, Wydawnictwo Ossolineum, 1974
  • „W sprawach trudnych bardzo, gdy nadzieja nikła jest, cele najśmielsze, mają najwięcej szans”
  • „Zbrodnia nie może mieć uzasadnienia”
  • „Związki przyjaźni powinny być nieśmiertelne, nieprzyjaźni śmiertelne”
  • „Żądza ludzka nie zadowala się tym, co jej los przynosi”

Liwia Druzylla


Liwia

(Livia Drusilla, 58 p.n.e. – 29 n.e.) – cesarzowa Rzymu w latach 27 p.n.e.–14 jako małżonka Oktawiana Augusta:

  • „Stale panując nad sobą, zachowując przyzwoitość, robiąc z radością wszystko, czego pragnął, nie szukając nigdy okazji, by mieszać się w jego sprawy, nie unosząc się, ale i nie ignorując jego zdrad.”
    • opis: na pytanie, w jaki sposób wywierała wpływ na Oktawiana
    • źródło: Helmut Werner, Tyranki. Najokrutniejsze kobiety w historii, Warszawa 2005
  • „W oczach przyzwoitych kobiet są oni tylko zwykłymi posągami”
    • opis: powstrzymując Oktawiana przed gniewem, gdy na spacerze zobaczyli pewnego razu gołych mężczyzn
    • źródło: Helmut Werner, Tyranki. Najokrutniejsze kobiety w historii, Warszawa 2005

Seneka Starszy


Seneka Starszy

Rhetor (Lucius Annaeus Seneca, 55 p.n.e. – 40 n.e.) – retor i pisarz:

  • „Błądzić jest rzeczą ludzką”
    • łacina: [Errare humanum est]
    • źródło: Seneka Starszy, Controversiae IV, 3
  • „Dobrem jest nie samo życie, lecz piękne życie”
  • „Dwie rzeczy dają duszy największą siłę: wierność prawdzie i wiara w siebie”
  • „Język ludu jest święty”
    • łacina: [Sacra populi lingua est]
    • źródło: Seneka Starszy, Controversiae I, 1
  • „Kierujmy się jedynie sumieniem, nie róbmy niczego dla ludzkiej opinii. Niechże o nas będzie i zła, bylebyśmy zasługiwali na dobrą”
    • łacina: [Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus: sequatur vel mala, dum bene merentis]
    • źródło: Seneka Starszy, Myśli
  • „Kto przyjmuje dobrodziejstwo z wdzięcznością, spłaca już pierwszą ratę”
  • „Mędrzec będzie żył tyle, ile żyć powinien, a nie tyle, ile żyć może”
    • łacina: [Sapiens vivet quatuni debet, non vuantum potest]
  • „Nic nie jest nieskończone”
    • łacina: [Nihil infinitum est]
    • źródło: Seneka Starszy, Suasoriae 1, 3
  • „Nie ten jest biedny, kto posiada mało, lecz ten, kto stale pragnie mieć więcej”
  • „Niektóre lekarstwa są bardziej niebezpieczne niż choroba”
    • łacina: [Quaedam remedia graviora ipsis peniculis sunt]
    • źródło: Seneka Starszy, Controversiae VI, 7
  • „Szczęście nie tylko samo jest chciwe, ale wystawione jest na chciwość cudzą”
  • „Z chwilą naszych narodzin przesądzony jest dzień naszej śmierci (…), pośpiesznie gnamy ku naszemu przeznaczeniu, nieznanemu zawczasu”
    • źródło: Seneka Starszy, Suasoriae II, 2

Propercjusz


(Sextus Propertius, 50 – 15 p.n.e.) – elegik:

  • „Kobiety lubią, gdy się prosi”
  • „Naprawdę nieprzejednana nienawiść występuje tylko w miłości”
  • „Nie ma nic trudniejszego, jak strzec kobiety, która się sama strzec nie chce”
  • „Ponure wrota śmierci nie otwierają się na żadne prośby”
  • „W rzeczach wielkich wystarczy chcieć”
    • łacina: [In magnis et voluisse sat est]

Owidiusz


Owidiusz

(Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) – poeta:

  • „Aby doznać prawdziwej przyjemności, trzeba, by kobieta i mężczyzna uczestniczyli w niej jednakowo”
  • „Być zakochanym to być szalonym przy zdrowych zmysłach”
  • „Czas, pożerca rzeczy”
  • „Czasy się zmieniają i my zmieniamy się wraz z nimi”
    • łacina: [tempora mutantur et nos mutamur in illis]
  • „Czy kobiety dają, czy odmawiają, zawsze są szczęśliwe, że się je prosi”
  • „Dla człowieka nie ma nic pewnego”
  • „Dopóki będziesz szczęśliwy, wielu będziesz miał przyjaciół, Gdy los cię opuści, będziesz sam”
  • „Godzi się uczyć i od wroga”
  • „Jest coś w tym, że człowiek chce być blisko ojczystej ziemi”
  • „Jeśli chcesz być kochanym, bądź wart miłości”
  • „Jeśli pragniesz zachować na długo miłość twej pani, chwal to wszystko, co w niej widzisz i to, co widzisz na niej”
  • „Każda kobieta jest do zdobycia, wystarczy tylko zastawić sidła”
  • „Każda kobieta pilnuje siebie sama i jeśli dochowuje wierności, to nigdy ze strachu”
  • „Kobiety odmawiają tego, o co je proszą, a dają to, czego nikt ich nie prosi”
  • „Kochanek nie widziany prędko zapomnianym będzie”
  • „Koniec wieńczy dzieło”
    • łacina: [finis coronat opus]
  • „Kropla drąży skałę nie siłą, lecz ciągłym padaniem”
    • łacina: [gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo]
  • „Kto po wzięciu pocałunku, po dalszy ciąg nie sięga, godzien stracić to co zyskał, stary, głupi niedołęga”
  • „Łagodny pokój przystoi ludziom, gniewne szczekanie zwierzętom”
  • „Łzami skruszysz nawet diament”
  • „Mała to cnota dochować tajemnicy; natomiast ciężką jest winą wygadać się z tym, o czym powinno się milczeć”
  • „Miłość to pewien rodzaj służby wojskowej”
  • „Nie bardzo dają się dzielić z towarzyszami władza królewska i miłość”
  • „Nie mniejszą jest cnotą zachować to, coś osiągnął, niż to, o co się ubiegałeś”
  • „Obfitość czyni mnie biedakiem”
  • „Owoc zakazany smakuje najlepiej”
  • „Prędzej na wiosnę zamilkną ptaki, niż kobieta oprze się czułym zalotom młodego mężczyzny”
  • „Radość często bywa początkiem naszego bólu”
    • łacina: [ars est celare artem]
  • „To ja jestem tu barbarzyńcą, którego nikt nie rozumie i śmieją się głupi Getowie z brzmienia łacińskich słów”
    • łacina: [Barbarus hic ego sum, qui non intellegor ulli et vident stolidi verba latine Getae
    • opis: refleksja Owidiusza na wygnaniu w Tomis nad Morzem Czarnym. August w nie do końca jasnych okolicznościach skazał poetę na dożywotni przymusowy pobyt w kresowym mieście, zamieszkanym przez Getów.
  • „W miarę wzrostu bogactw rośnie i chciwość; im więcej kto ma, tym więcej pragnie”
  • „Widzę i pochwalam to, co lepsze, ale idę za tym, co gorsze”
    • łacina: [video meliora proboque, deteriora sequor]
  • „Wolno się uczyć nawet od wroga”
    • łacina: [fas est et ab hoste doceri]
  • „Zarówno mężczyźnie jak i kobiecie zakazana miłość sprawia przyjemność”
  • „Zazdrosnego człowieka tylko płacz bliźniego do śmiechu pobudzić potrafi”
  • „Zło niszcz w zarodku”
    • łacina: [principiis obsta]
  • „Zręczna łagodność szczególnie zjednuje umysły; szorstkość sprowadza nienawiść i przeklęte wojny”
  • „Zwłoka zaostrza zwykle miłosne zapały, jeżeli tylko nie trwa zbyt długo”
  • „Żyjcie uczciwie, Bóg na was patrzy”

Tyberiusz


Tyberiusz

(Tiberius Claudius Nero , 42 p.n.e. – 37 n.e.) – cesarz w latach 14 – 37 n.e.:

  • „Bezwładny człon nie podniesie męsko starczej głowy”
  • „Dobry pasterz strzyże swoje owce, a nie obdziera ze skóry”
    • łacina: [Boni pastoris est tondere pecus, non deglubere]
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, 32
  • „Jeśli ktokolwiek wyrazi zdanie odmienne od mojego, dołożę starania, aby mu wyjaśnić moje słowa i czyny. Jeśli i wtedy uprze się przy swoim, z kolei ja go znienawidzę”
    • łacina: [Siquidem locutus aliter fuerit, dabo operam ut rationem factorum meorum dictorumque reddam; si perseveraverit, in vicem eum odero.]
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, 28
  • „Każdy urzędnik jest jak bąk – kiedy się opije krwi ofiar, mniej wysysa. Każdy więc nowy jest groźniejszy. Trzeba mieć litość nad poddanymi!”
  • „O czym mam pisać do was, o senatorowie, albo w jakiż sposób, albo w ogóle o czym nie pisać w obecnej chwili? Sam już nie wiem, czy bogowie i boginie mogą mi zesłać gorszą zatratę niż ta, którą czuję z dnia na dzień”
    • łacina: [Quid scribam vobis, p[atres]. c[onscripti]., aut quo modo scribam, aut quid omnino non scribam hoc tempore, dii me deaeque peius perdant quam cotidie perire sentio, si scio.]
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, 67
  • „Pewien zraniony człowiek leżał na ziemi i roje much obsiadły jego rany. Podróżny, który tamtędy przechodził ulitował się nad nim i myśląc, że jest za słaby, aby się przed nimi bronić, zbliżył się doń pragnąc je odpędzić. Lecz ów prosił, by tego nie czynił. Zapytany z kolei dlaczego nie chce uwolnić się od tej plagi, odparł: ?Gdybyś je spędził, jeszcze większą krzywdę byś mi wyrządził. Albowiem one nasyciwszy się już moją krwią nie naprzykrzają się tak natarczywie i są nieco łagodniejsze. Jeśli zaś przyjdą inne zgłodniałe i obsiada mnie już wycieńczonego, na śmierć mnie zamęczą?. Dlatego też sam ? ciągnął dalej ? stara się swoim poddanym, nękanym rozlicznymi grabieżami nie nasyłać coraz to innych urzędników, którzy by im krew niby muchy wysysali, gdyż ich naturalną chciwość podsycałaby jeszcze obawa, że rychło mogą postradać możność zaspokajania tej przyjemności.”
    • opis: w odpowiedzi na zarzut zbyt długiego utrzymywania tych samych namiestników prowincji.
    • źródło: Józef Flawiusz, Dawne Dzieje Izraela, Księga XVIII, Rozdział VI, 5
  • „Powiedziałem to teraz i często kiedy indziej mówiłem, o senatorowie, że władca dobry i o pożytek państwa dbały, któregoście wyposażyli w tak rozległą, tak nieograniczoną władzę, winien służyć senatowi i wszystkim obywatelom, często i przede wszystkim poszczególnym. Nie wstydzę się, żem wyrzekł te słowa, miałem bowiem i mam dotąd w was panów dobrych, sprawiedliwych i życzliwych.”
    • łacina: [Dixi et nunc et saepe alias, p[atres]. c[onscripti]., bonum et salutarem principem, quem vos tanta et tam libera potestate instruxistis, senatui servire debere et universis civibus saepe et plerumque etiam singulis; neque id dixisse me paenitet, et bono et aequos et faventes vos habui dominos et adhuc habeo.]
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, 29
  • „W wolnym państwie język i myśl muszą być wolne”
    • łacina: [In civitate libera linguam mentemque liberas esse debere (jactabat).]
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Tyberiusz, 28
  • „Większy szacunek z daleka”
    • łacina: [Maior reverentia e longinquo]

Celsus


Celsus

(Aulus Cornelius Celsus, ok. 25 p.n.e. – ok. 50 n.e.) – filozof i uczony:

  • „Jak rolnictwo daje zdrowym ludziom pożywienie, tak medycyna rokuje chorym zdrowie”
  • „Najlepszym lekarstwem jest spokój”
  • „Nie chodzi o to, co wywołuje chorobę, lecz o to, co ją usuwa”
  • „Nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych”

Wellejusz Paterkulus


(Marcus Velleius Paterculus, 10 p.n.e. – 31 n.e.) – historyk:

  • „Częste i daleko idące zmiany w naszych dążeniach są największą przeszkodą w osiągnięciu doskonałości”
    • źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, I 17
  • „Jest rzeczą ludzką po przyjacielsku nawzajem wszystko sobie wybaczać, nie pozostawiając nic innym (w tej sprawie)”
    • łacina: [Adeo familiariter est hominibus omnia sibi ignoscere, nihil aliis remittere]
  • „Któż zdoła nadziwić się zmianom losu i niepewności spraw ludzkich? Któż nie żyje nadzieją, że przyszłość przyniesie poprawę teraźniejszości sytuacji, bądź nie drży na myśl, że zamiast oczekiwanego dobra spotka go zło?”
    • źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, II 75

Klaudiusz


Klaudiusz

(Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus, 19 p.n.e. – 54 n.e.) – cesarz w latach 41 – 54 n.e.:

  • „A więc jestem cesarzem, co za idiotyzm!”
    • opis: słowa jakie wypowiedział główny bohater książki Roberta Gravesa – „Ja, Klaudiusz” po tym jak ogłoszono go cesarzem. Słowa fikcyjne.
  • „Czy ja jestem władcą?”
  • „Nie zawsze mów, co wiesz, ale zawsze wiedz, co mówisz”
  • „Pytam się was, kto może żyć bez kawałka kiełbasy”
    • opis: podczas rozpatrywania spraw rzeźników

Fedrus


(Gaius Iulius Phaedrus, 15 p.n.e. – 50 n.e.) – bajkopisarz:

  • „Kto raz skłamał, temu się nie wierzy, nawet gdy mówi prawdę”
  • „Ponieważ zwę się lwem”
    • łacina: [Quia nominor leo]
    • opis: taki powód podał lew, dlaczego należy mu się główna część łupu. Wcześniej spotykane u Ezopa w wyrażeniu: lwia spółka
    • źródło: Fedrus, Bajki, 1, 5
  • „Szukam człowieka”
    • łacina: [Hominem quero]

Galba


(Servius Sulpicius Galba, 3 p.n.e. – 69 n.e.) – cesarz w latach 68 – 69 n.e:

  • „Uderzajcie, skoro to dla dobra ludu rzymskiego”
    • opis: ostatnie słowa

Seneka Młodszy


Seneka Młodszy

(Lucius Annaeus Seneca, 3 – 65 n.e.) – retor, poeta, filozof:

  • „Aby poznać siebie, trzeba się wystawiać na próbę. Tylko tak może się przekonać każdy, na co go stać.”
  • „Biednym jest nie ten, kto ma mało, ale ten, kto tęskni za tym, by mieć więcej.”
  • „Boimy się nie śmierci, ale wyobrażenia, jakie o niej mamy.”
  • „Być pozbawionym ojczyzny to nie do zniesienia.”
    • łacina: [Carere patria intolerabile est]
    • źródło: Consolatio ad Helvium VI, 2
  • „Chwalebnie jest czynić to, co należy, a nie to, co wolno.”
    • źródło: Przykazania etyki prawniczej: księga myśli, norm i rycin, oprac. Roman Tokarczyk, wyd. Wolters Kluwer Polska, s. 29.
  • „Cnoty nie można nikomu zabronić, jest ona dla wszystkich otwarta.”
    • źródło: De beneficiis 3,18,2.
  • „Codziennie umieramy, codziennie bowiem uszczupla się jakaś część życia.”
    • łacina: [Cotidie morimur, cotidie enim demitur aliqua pars vitae]
  • „Co zrobisz drugiemu, oczekuj od niego.”
    • łacina: [Ab alio exspectes, alteri quod feceris]
  • „Cudze błędy mamy na oku, nasze poza nami.”
    • łacina: [Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt]
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 19
  • „Czego nie zabrania prawo, zabrania wstyd.”
  • „Część leczenia zależy od woli wyleczenia.”
  • „Często ogień i miecz zastępują lekarstwo.”
  • „Człowiek nieszczęśliwy to rzecz święta.”
    • łacina: [Res sacra miser]
  • „Człowiek to zwierzę towarzyskie.”
    • łacina: [Homo-sociale animal]
  • „Człowiek jest dla człowieka świętością.”
    • źródło: Jostein Gaarder, Świat Zofii. Cudowna podróż w głąb historii filozofii, Warszawa 1995, tłum. Iwona Zimnicka, s. 150.
  • „Człowiek zmęczony szuka sporu.”
  • „Czy jest coś gorszego niżeli śmierć? Życie, jeśli pragniesz umrzeć.”
  • „Dla chorego i miód jest gorzki.”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał Krzysztof Nowak, Warszawa 1998.
  • „Dla ludu religia jest prawdą, dla mędrców fałszem, a dla władców jest po prostu użyteczna.”
  • „Długi dzień łagodzi ból.”
    • łacina: [Dolorem dies longa consumit]
  • „Dobro nie rodzi się ze zła.”
    • łacina: [Bonum ex malo non fit]
  • „Dobry człowiek różni się od boga tylko czasem trwania.”
    • łacina: [Bonus tempore tantum a deo differt]
    • źródło: Augustyn Eckmann, Przebóstwienie człowieka w pismach wczesnochrześcijańskich, wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2003, s. 18.
  • „Dopóki los pozwala, żyjcie wesoło.”
    • łacina: [Dum fata sinunt, vivite laeti]
  • „Droga do gwiazd nie jest łatwa z ziemi. lub w wersji: Droga od Ziemi do Gwiazd nie jest gładka.”
    • łacina: [Non est ad astra mollis e terris via]
    • opis: popularne w wersji sparafrazowanej: Przez ciernie do gwiazd. Per aspera ad astra]
    • źródło: Herkules szalejący, 437
  • „Drzewo nie smagane wichrem, rzadko kiedy wyrasta silne i zdrowe.”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał K. Nowak, Warszawa 1998.
  • „Dumne i przepotężne jest miano matki.”
    • łacina: [Matris superbum est nomen et nimium potens]
    • źródło: Fedra, tłum. Stanisław Stryba
  • „Gdy nie wiesz, do którego portu płyniesz, żaden wiatr nie jest dobry.”
  • „Głód nie ma ambicji.”
    • łacina: [Ambitiosa non est fames]
  • „Inaczej niż życie, śmierć nie może zostać człowiekowi odebrana i dlatego możemy uważać ją za dar Boga.”
  • Jeśli chcesz być kochany, kochaj.
    • łacina: [Si vis amari, ama]
  • „Jeśli znajdziesz prawdziwego przyjaciela (co zdarza się naprawdę rzadko!) chroń go, bo to drugi ty.”
  • Każdy jest na tyle nieszczęśliwy, na ile się za takiego uważa
    • źródło: Listy moralne do Lucyliusza, VIII-XIII, 78, 13
  • „Każdy kogut na swych śmieciach śmielszy.”
  • „Każdy lud może żyć i rozwijać się tylko dotąd, dokąd zna i miłuje swoją przeszłość, ginie, gdy traci dla niej szacunek.”
  • „Kiedy lekarstwo jest haniebne, wstyd przychodzić do zdrowia.”
  • „Klęska jest okazją do cnoty.”
    • łacina: [Calamitas virtutis occasio]
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 41.
  • „Kobiety wychodzą za mąż, po to, żeby się rozwieść, i rozwodzą się po to, żeby wyjść za mąż.”
  • „Kochać to znaczy zapomnieć o sobie.”
  • „Komu wolno grzeszyć, mniej grzeszy.”
    • łacina: [Cui peccare licet, peccat minus]
  • „Komu wolno wiele, temu najmniej przystoi być samowolnym.”
  • „Kto nie może mieć nadziei na nic, niech na nic nie traci nadziei.”
  • „Kto się boi, jest niewolnikiem.”
  • „Kto wszędzie przebywa, ten nigdzie nie przebywa.”
  • „Kupioną wierność da się przekupić.”
  • „Kogo ranek widzi wyniosłym, tego wieczór widzi powalonym.”
  • „Mało jest takich, których zmuszono do niewoli, więcej tych, co dobrowolnie w nią idą.”
    • źródło: Epistularum moralium libri XX, 22
  • „Miłość jest jak wiatr, raz silniejsza, a raz słabsza.”
  • „Młodzi chętnie słuchają gorszych rad.”
  • „Musisz żyć dla innych, jeśli chcesz żyć z pożytkiem dla siebie.”
    • łacina: [Alteri vivas oportet, si vis tibi vivere]
  • „Na przyszłość zastanawiaj się nie tylko nad tym, czy prawdą jest to, co mówisz, lecz czy ten, do kogo mówisz wytrzyma prawdę.”
  • „Najgorsze dla nas jest właśnie to, że wykazujemy starczą powagę, a dziecięce wady.”
  • „Najlepiej przecierpieć, czego odmienić nie można.”
  • „Najlepszym lekarstwem na gniew jest zwłoka. Wrogość natychmiast znika, jeśli się jej wyrzeknie jedna ze stron.”
    • źródło: Przykazania etyki prawniczej: księga myśli, norm i rycin, oprac. Roman Tokarczyk, wyd. Wolters Kluwer Polska, s. 30.
  • „Najlepszy ten, kto najmniej zły”
    • źródło: Seneka Młodszy, O spokoju ducha, 7, 4
  • „Najważniejsza umiejętność władcy to umieć znieść nienawiść.”
  • „Największym władztwem jest władztwo nad samym sobą.”
    • inne tłumaczenie: Panować nad sobą to najwyższa władza.
    • łacina: [Imperare sibi maximum est imperium]
    • opis: do cesarza Nerona.
    • źródło: Przykazania etyki prawniczej: księga myśli, norm i rycin, oprac. Roman Tokarczyk, wyd. Wolters Kluwer Polska, s. 30.
  • „Najwyższym dobrem jest duch, który gardzi każdą rzeczą przygodną, a z samej cnoty czerpie radość.”
    • źródło: O życiu szczęśliwym (De vita beata)
  • „Nauczając, uczymy się.”
  • „Nie buduj domu na piasku, a szczęścia – na sercu kobiecym.”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał K. Nowak, Warszawa 1998.
  • „Nie było wielkiego geniuszu bez przymieszki szaleństwa.”
    • łacina: [Nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit]
  • „Nie dla szkoły, lecz dla życia uczymy się.”
    • łacina: [Non scholae, sed vitae discimus]
  • „Nie ma nic niemądrzejszego niż oczekiwanie nieszczęść.”
  • „Nie ma większej siły niż prawdziwa miłość.”
  • „Nie narazi się na cudzy śmiech, kto sam zaczął od siebie.”
    • źródło: Przykazania etyki prawniczej…, op. cit., s. 31.
  • „Nie przystoi mężczyźnie bać się ciężkiej pracy”
  • „Nie sądźcie, że radość polega na uśmiechu; radość to rzecz bardzo poważna.”
  • „Nie umiemy dobrodziejstw ani dawać ani przyjmować.”
    • łacina: [Beneficia nec dare scimus nec accipere]
  • „Nigdy nie będzie szczęśliwy ten, kogo dręczy myśl, że ktoś jest szczęśliwszy od niego.”
  • „Nikt nie zapomina o swoim szczęściu.”
  • „Nikt nie jest dobry przez przypadek.”
    • łacina: [Nemo est casu bonus]
  • „Obfite pożywienie hamuje bystrość umysłu.”
    • łacina: [Copia ciborum subtilitas animi impeditur]
  • „Od człowieka człowiekowi grozi codzienne niebezpieczeństwo.”
    • łacina: [Ab homine homini cotidianum periculum]
  • „Ojczyznę kocha się nie dlatego, że wielka, ale dlatego, że własna.”
  • „Oszczędność jest to umiejętność unikania zbędnych wydatków.”
    • źródło: Myśli
  • „Otwartego prowadzą losy, opornego siłą ciągną.”
    • łacina: [Ducunt volentem fata, nolentem trahunt]
  • „Pojedyncze dni uważaj za osobne żywoty.”
    • źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał K. Nowak, Warszawa 1998.
  • „Połowa wyzdrowienia to chcieć wyzdrowieć.”
  • „Porywczość jest grzechem niedojrzałości.”
  • „Pośród wielu nieszczęść uczymy się sztuki milczenia.”
  • „Praca jest powołaniem najlepszych.”
    • źródło: O opatrzności
  • „Prawda nie lubi czekać.”
  • „Prawdziwa radość jest rzeczą poważną.”
  • „Przeciwności losu uczą mądrości, powodzenie ją odbiera.”
  • „Przyjaźń zawsze jest pożyteczna, a miłość często szkodliwa.”
  • „Ręka rękę myje.”
    • łacina: [Manus manum lavat]
  • „Szczęśliwym nie jest ten, kto wydaje się innym, lecz ten, kto sam się za takiego uważa.”
  • „Tłum depce leżącego.”
    • łacina: [Calcat iacentem vulgus]
  • „To, co zdobyliśmy z największym trudem, najbardziej kochamy.”
  • „To dusza czyni ludzi bogatymi.”
    • łacina: [Animus est, qui divites facit]
  • „Trudno jest wierzyć w cuda.”
  • „Trzeba wysłuchać i drugiej strony.”
    • łacina: [Audiatur et altera pars]
  • „Trzeba, żebyś żył dla innych, jeżeli chcesz żyć dla siebie.”
    • łacina: Alteri vivas oportet, si tibi vis vivere]
    • źródło: C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 20.
  • „Tylko doskonały rozum czyni człowieka szczęśliwym”
  • „Tylko mężny człowiek poskromi to, co wszystkich przeraża.”
  • „Tylko śmierć przywraca niewinność zwiedzionym do zbrodni.”
  • „Tym więcej pragniemy, im więcej przypadło nam w udziale.”
  • „Ucząc innych, sami się uczymy.”
    • łacina: [Docendo discimus]
    • źródło: Danuta Gorajewska, Fakty i mity o osobach z niepełnosprawnością, Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, Warszawa 2006.
  • „Uczymy się nie dla szkoły, lecz dla życia.”
  • „U przyjaciół wszystko jest wspólne.”
    • łacina: [Amicorum omnia sunt communia]
  • „Wędrowiec idący drogą dochodzi do jakiegoś końca: tylko błądzenie nie ma kresu.”
  • „W walce schodzi się na poziom przeciwnika.”
  • „Wiele zwierząt przewyższa nas wdziękiem.”
    • łacina: [A multis animalibus decore vincimur]
  • „Wielki jest człowiek, który w bogactwie żyje tak, jakby był ubogi.”
  • „Wszystkich zrównuje proch; rodzimy się nierówni, równi umieramy.”
    • łacina: [Aequat omnes cinis; impares nascimur, pares morimur]
  • „Z bliska zazwyczaj lęk jest mniejszy.”
  • „Z życiem jak ze sztuką w teatrze: ważne nie jak długo trwa, ale jak zagrana.”
  • „Zgodą wzrastają małe rzeczy, niezgodą największe upadają.”
    • łacina: [Concordia res parvae crescunt, discordia vel maximae dilabuntur]
  • „Zmienne są koleje spraw.”
    • łacina: [Alternae sunt vices rerum]
    • źródło: C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 20.
  • „Zwycięstwo bez możliwości klęski jest zwycięstwem bez chwały.”
  • „Życie bez celu jest błądzeniem.”
  • „Życie szczęśliwe to życie zgodne ze swoją naturą.”
    • łacina: [Beata est vita conveniens naturae suae]
  • „Żyć (…) to znaczy walczyć.”
    • łacina: [Vivere (…) militare est]
    • źródło: Listy
  • „Żyj w czasie – niezależny od czasu.”
  • „Żyj z ludźmi, jakby widziany przez Boga; z Bogiem rozmawiaj, jakby słuchany przez ludzi.”

 

Wespazjan


Wespazjan

(Titus Flavius Vespasianus, 9 – 79 n.e.) – cesarz w latach 69 – 79 n.e.:

  • „Dziękuję ci, synu, że pozwalasz mi rządzić i jeszcze nie pozbawiłeś władzy”
    • opis: w liście do swego syna Domicjana, który pod nieobecność władcy swobodnie reprezentował jego rządy
    • źródło: Kasjusz Dion, Historia rzymska ks. 65.2.3
  • „Dobrze mi tak, staremu głupcowi, skoro w tym wieku zachciało mi się triumfu”
    • opis: powiedział mając 61 lat, po pochodzie triumfalnym w roku 71 n.e.,
      kiedy to musiał spędzić cały dzień na stojąco w rydwanie.
    • źródło: Mary Beard, SPQR. Historia starożytnego Rzymu, Poznań 2016
  • „Niestety, zdaje mi się, że staję się bogiem”
    • opis: wypowiedziane do przyjaciół, gdy przeczuwał bliską śmierć
  • „Oto cokół już gotowy”
    • łacina: [Et paratam basim dicens]
    • opis: gdy przybyli do niego delegaci z informacją, że na koszt państwa ma powstać olbrzymi, lecz drogi posąg Wespazjana. Na tę informację cesarz nadstawił pustą dłoń, by ci mogli w nią składać pieniądze i wypowiedział te słowa.
    • źródło: Swetoniusz, Wespazjan, VIII 23
  • „Pieniądz nie śmierdzi”
    • łacina: [Pecunia non olet]
    • opis: do syna, Tytusa, który mu uczynił zarzut z opodatkowania latryn publicznych
    • źródło: Swetoniusz, Boski Wespazjan 23
  • „Podnieście mnie! Cesarz Rzymian umiera stojąc”
    • opis: na łożu śmierci
  • „Przecież ja także jestem mężczyzną”
    • opis: podsumowując wyczyny swojego przyjaciela

Kaligula


Kaligula

(Gaius Claudius Caesar, 12 – 41 n.e.) – cesarz w latach 37 – 41 n.e.:

  • „Ja żyję!”
    • łacina: [Vivo!]
    • opis: ostatnie słowa
  • „Nie ściskaj zbytnio mojej żony”
    • opis: Swetoniusz podaje, że Kaligula zaślubiny Liwii Orestylli z G. Pizonem zaszczycił swą obecnością. Wspomniane słowa Kaligula miał wypowiedzieć uczestnicząc w uczcie weselnej; wówczas tak miał upomnieć Pizona spoczywającego na wprost niego. Następnie natychmiast uprowadził Liwię z biesiady. Następnego dnia podał w obwieszczeniu publicznym, że „zawarł małżeństwo na wzór Romulusa i Augusta”.
  • „Niech mnie nienawidzą, byle się mnie bali”
    • źródło: [Oderint, dum metuant]
  • „Piasek bez wapna”
    • opis: o twórczości Seneki
  • „O, gdyby lud rzymski miał tylko jedną szyję!”
  • „Tak uderzaj, aby skazaniec czuł, że umiera”
  • „Trzeba być albo oszczędnym, albo cezarem”
  • „Wystrzeli pocisk swej nocnej pracy”
    • opis: Swetoniusz podaje, iż powiedział tak w złości podczas publicznego przemówienia

Witeliusz


Witeliusz

(Aulus Vitellius, 15 – 69 n.e.) – cesarz rzymski w roku 69 n.e.:

  • „Zabity wróg wonieje pięknie, ale jeszcze piękniej zabity obywatel”
    • opis: po zwycięstwie nad rzeką Pad, niedaleko Cremony (Bedriacum)

 

 

 

Pliniusz Starszy


Pliniusz Starszy

(Caius Plinius Secundus, 23 – 79 n.e.) – pisarz i uczony:

  • „Ani dnia bez linii”
    • łacina: [Nulla dies sine linea]
    • opis: słowa wypowiedziane przez greckiego malarza Apellesa
  • „Jak gdyby było coś nieszczęśliwszego od człowieka, nad którym panują urojenia”
    • łacina: [Quasi quidquam infelicius sit homine cui sua figmenta dominantur]
    • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna II, 7
  • „Jakże szczęśliwym byłoby życie, gdyby człowiek (…) tylko tego pragnął, co posiada”
    • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna XXX, 1
  • „Nieszkodliwy piorun”
    • łacina: [Brutum fulmen]
    • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna 2, 43
  • „W skorupce orzecha”
    • łacina: [In nuce]
    • opis: nawiązanie do opowiadania Cycerona o rękopisie Iliady Homera, mogącym się zmieścić w skorupce orzecha
  • „Tylko medyk może bezkarnie każdego zamordować”
  • „Z Afryki zawsze coś nowego”
    • łacina: [Ex Africa semper aliquid novi]
    • opis: greckie powiedzenie używane w starożytności, znane w wersji: Co nowego z Afryki?
    • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna II, 8, 42
  • „Ze wszystkich dóbr, które człowiekowi dała natura, żądne nie jest większe od śmierci w przyzwoitym czasie”
  • „Umarłem za mnóstwo lekarzy”
    • łacina: [Turba se medicorum perisse]
    • opis: inskrypcja grobowa pewnego „nieszczęśliwego” za Pliniuszem Starszym
      • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna XXIX, 5
  • „Z ziarnkiem soli”
    • łacina: [Cum grano salis]
    • opis: z dodatkiem sceptycyzmu
    • źródło: Pliniusz Starszy, Historia naturalna XXIII, 8, 149

Gajusz Petroniusz


Gajusz Petroniusz

Arbiter (Gaius Petronius, 27 – 66 n.e.) – pisarz, poeta, filozof i polityk:

  • „Cały świat gra komedię”
  • „Muzyka jest jak morze. Stoisz na jednym brzegu i patrzysz w dal, ale dojrzeć drugiego brzegu niepodobna”
  • „Przyłączył się do większości”
    • łacina: [Abiit ad plures]
    • opis: umarł
    • źródło: Gajusz Petroniusz, Satyry, 42, 5
  • „Stara miłość jest jak rak”
    • łacina: [Antiquus amor cancer est]
    • opis: stara miłość nie mija
  • „Strach kreuje bogów”
    • łacina: [Primus in orbe deos fecit timor]
    • źródło: Gajusz Petroniusz, Satyry, 27, 1
  • „Strzeż się psa!”
    • łacina: [Cave canem!]
    • źródło: Gajusz Petroniusz, Satyry, 29, 1
  • „Umiłowanie talentu nigdy nikogo nie uczyniło bogatym”
    • łacina: [Amor ingenii neminem umquam divitem fecit]
  • „Walczyć z wiatrem”
    • łacina: [Cum ventis litigare]

Kwintylian


Kwintylian

(Marcus Fabius Quintilianus, 35 – 95 n.e.) – sławny retor i pedagog w dziedzinie teorii wymowy. Pierwszy płatny z kasy państwowej nauczyciel retoryki:

  • „Co teraz jest stare, kiedyś było nowe”
    • łacina: [Quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova]
    • źródło: Kwintylian, Inst., VIII, 3, 34
  • „Gdzie przyjaciele, tam bogactwo”
    • łacina: [Ubi amici, ibi opes]
  • „Jedynie strach może być hamulcem dla tych, których rozumem nie można kierować w stronę dobra”
  • „Kłamca musi mieć dobrą pamięć”
  • „Nauczać, zabawiać, wzruszać”
    • łacina: [Docere, delectare, movere]
    • źródło: Kwintylian, Kształcenie mówcy 10, 59
  • „Pamięć to skarbiec krasomówstwa”
  • „Potępiają to, czego nie rozumieją”
    • łacina: [Damnant quod non intellegunt]
    • źródło: Kwintylian, Inst. X, 1, 26
  • „Sumienie to tysiąc świadków”
    • łacina: [Conscientia mille testes]

Neron


Neron

(Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, 37 – 68 n.e.) – cesarz w latach 54 – 68 n.e.:

  • „Brudnymi skąpcami są ci, którzy prowadzą rozliczanie swych wydatków, a wytwornymi znawcami przepychu i naprawdę wspaniałymi ludźmi ci, którzy marnują i tracą dobytek”
  • „Chciałbym, żeby niebo nie umiało pisać!”
    • opis: podpisując wyrok śmierci w początkach swych rządów, przedtem wzbraniając się przed jego podpisaniem.
    • źródło: José María López Ruiz, Tyrani i zbrodniarze. Najwięksi nikczemnicy w dziejach świata, Warszawa 2006, s. 50.
  • „Chociaż teraz usilnie pragniesz, abym szybko powrócił, to jednak powinieneś mi raczej doradzić i jak najgoręcej życzyć, abym powrócił godny Nerona”
    • opis: odpowiedź Nerona na usilne prośby jednego z jego wyzwoleńców, by Neron wrócił z Olimpii do Rzymu
  • „Jakiż artysta ginie we mnie!”
    • łacina: [Qualis artifex pereo!]
    • opis: słowa przypisywane mu przed śmiercią
    • źródło: José María López Ruiz, Tyrani i zbrodniarze. Najwięksi nikczemnicy w dziejach świata, Warszawa 2006, s. 56.
  • „Nareszcie będę mógł mieszkać jak człowiek!”
    • opis: powiedział wchodząc do swojego nowego domu (Domus Aurea)
    • źródło: Aleksander Krawczuk, Neron, Warszawa 1988, s. 244.
  • „Poczekajcie, aż na niego zasłużę”
    • opis: gdy zaproponowano odlanie mu złotego pomnika w początkach jego rządów.
    • źródło: José María López Ruiz, Tyrani i zbrodniarze. Najwięksi nikczemnicy w dziejach świata, Warszawa 2006, s. 50.

Tytus Flawiusz


Tytus Flawiusz

(Titus Flavius Vespasianus, 39 – 81 n.e.) – cesarz w latach 79 – 81 n.e.:

  • „Mnie nie można znieważyć, nie czynię bowiem niczego, co byłoby naganne, a o kłamstwa nie dbam. Jeśli zaś chodzi o moich cesarskich poprzedników, to zemszczą się sami, jeśli rzeczywiście są bogami lub półbogami”
  • „Przyjaciele, straciłem dzień”
    • opis: przypomniawszy sobie, że nic dobrego nikomu nie wyświadczył przez cały dzień

Sekstus Juliusz Frontyn


(ok. 40 n.e. – 103 n.e.) – rzymski żołnierz, polityk, inżynier i pisarz:

  • „Niepotrzebne jest stawianie mi pomnika. Pamięć o nas trwa, jeśli zasłużyliśmy na to życiem”
    • łacina: [Impensa monumenti supervacua est; memoria nostra durabit si vita meruimus]
    • źródło: Pliniusz Młodszy, Listy, IX, 19

Neratius Priscus


(I wiek n.e.) – prawnik:

  • „Trzech stanowi kolegium”
    • łacina: [Tres faciunt collegium]

Maniliusz


(Marcus Manilius, I wiek n.e.) – poeta i astrolog:

  • „Wznieść się ponad granice ludzkich możliwości i przewodzić światu”
    • łacina: [Transire suum pectus mundoque potiri]

Marcjalis


Marcjalis

(Marcus Valerius Martialis, ok. 40 – ok. 102-104 n.e.) – poeta:

  • „Człowiek poczciwy przez całe życie się uczy”
  • „Dla mnie kobieta nigdy nie jest dosyć naga”
  • „Dobry człowiek jest wiecznym nowicjuszem”
  • „Dobry człowiek jest zawsze naiwny”
  • „Kto nie ma czytelników, nie jest pisarzem”
  • „Najlepszym towarem jest żona, gdyż sprzedawana wielokrotnie, nigdy nie opuszcza sprzedawcy”
  • „Niech Ci ziemia lekką będzie”
    • łacina: [Sit tibi terra levis]
  • „Niech noc nie będzie bezsenna, a dzień upłynie bez kłótni”
    • łacina: [Sit nox cum somno, sit sine lite dies]
  • „Płacą Ci za to, abyś milczał”
    • łacina: [Accipis, ut taceas]
    • źródło: Marcjalis, Epigramy, 1, 95
  • „Smutniejszym od śmierci jest sposób, w jaki się umiera”

Lukan


Lukan

(Marcus Annaeus Lucanus, 39 – 65 n.e.) – poeta:

  • „Prześladowana cnota wzrasta”
    • łacina: [Crescit sub pondere virtus]
  • „Ziemia zabiera wszystko, co zrodziła”
    • łacina: [Capit omnia tellus, quae genuit]
  • „Zło czynione przez wielu pozostaje bezkarne”
    • łacina: [Quicquid multis peccatur inultum]
    • źródło: Lukan, Farsalia, IX, 207

Trajan


Trajan

(Marcus Ulpius Traianus, 53 – 117 n.e.) – cesarz w latach 98 – 117 n.e.:

  • „Lepiej nie ukarać jednego winnego, niż ukarać jednego niewinnego”
  • „Lud rzymski można utrzymać w spokoju tylko rozdawnictwem zboża i igrzyskami”

 

 

Tacyt


Tacyt

(Publius Cornelius Tacitus, 55 – 120 n.e.) – historyk:

  • „(…) a szczególna to sprzeczność natury, że ci sami ludzie zarazem tak kochają lenistwo i tak nienawidzą spokoju.”
    • opis: o Germanach
    • źródło: Tacyt, Germania, 15
  • „Bez gniewu i zawziętości”
    • łacina: [Sine ira et studio]
  • „Często chwalimy odległą przeszłość, a nie doceniamy współczesności”
  • „Dla pożądających władzy nie istnieje droga pośrednia między szczytem a przepaścią”
  • „Dobrodziejstwo zachowuje swą wartość, póki jesteśmy przekonani, że możemy się za nie wypłacić; gdy zbytnio przekracza miarę, na miejsce wdzięczności wchodzi nienawiść”
  • „Dopóki ludzie istnieć będą, będą i błędy”
  • „Im bardziej chore jest państwo, tym więcej w nim ustaw i rozporządzeń”
  • „Jest prawem natury, że każdemu najdroższe są własne dzieci i krewni”
    • źródło: Tacyt, Żywot Agrykoli, 31
  • „Jest w naturze ludzkiej nienawidzić tych, których się skrzywdziło”
  • „Lecz ponad wszystkim błyszczeli Kasjusz i Brutus – właśnie dlatego, że ich wizerunków nie oglądano”
  • „Lekarstwa działają wolniej od choroby”
  • „Lepiej paść z godnością niż żyć w hańbie”
  • „Los nie może nas obdarzyć większym szczęściem niż zasianie niezgody między naszymi nieprzyjaciółmi”
  • „Miernych poetów nikt nie zna, dobrych – niewielu”
  • „Mistrz dobrego smaku”
    • łacina: [Arbiter elegantiarum]
  • „Nawet najdzielniejszych przeraża niespodziewana groza”
  • „Nawet u mędrców żądza chwały jest ostatnią rzeczą, jakiej się oni pozbywają”
  • „Nie to samo wszystkim przystoi”
  • „Nigdy władza nie jest dość pewna, jeżeli istnieje krzywda”
  • „Obawa i strach słabe to więzy miłości”
  • „O krzywdy bogów niech troszczą się bogowie”
  • „Prześladując pisarza, zwiększa się jego prestiż”
  • „Przy największym państwa nierządzie najliczniejsze były prawa”
  • „Przyjemna to rzecz umrzeć z własnej ręki”
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 36
  • „Tylko głupcy nazywają samowolę wolnością”
  • „Władcy są śmiertelni – państwo jest wieczne”
    • łacina: [Principes mortales, res publica aeterna]
  • „Właściwe jest naturze ludzkiej nienawidzić tego, kogo się obraziło”
    • łacina: [Proprium ingenii humani est odisse, quem laeseris]
  • „Wszystko, co nieznane, wydaje się wspaniałe”
    • łacina: [Omne ignotum pro magnifico]
  • „Zaszczytna śmierć lepsza jest od haniebnego życia”
  • „Zepsute państwo mnoży ustawy”
  • „Zmieniają kraj w pustynię i mówią, że przynieśli pokój”
    • łacina: [Solitudinem faciunt, pacem appellant]
  • „Zwykle niewinny nie sprosta nowej zawiści”
  • „Żadna z ludzkich spraw nie jest tak niestała i przemijająca jak rozgłos potęgi, która nie na własnej opiera się sile”
  • „Żądza władzy jest najgorętszym ze wszystkich uczuć”
    • łacina: [Cupido dominandi cunctis affectibus flagrantior est]

Epiktet z Hierapolis


(ok. 50 – ok. 130 n.e.) – filozof, stoik:

  • „Cierp i panuj nad sobą”
    • łacina: [sustine et abstine]
  • „Jeśli nie chcesz, aby twe namiętności cię chłostały, chłoszcz je ty”
  • „Jeśli podejmiesz się roli ponad siły, nie tylko źle ją odegrasz, ale również zaniechasz innej, którą mógłbyś dobrze odegrać”
  • „Jeśli chcesz być lepszy, ciesz się gdy myślą, że jesteś głupi”
  • „Lekarstwem na przyzwyczajenie jest inne przyzwyczajenie”
  • „Ludzie stają się konserwatystami po obiedzie”
  • „Ludzi wyprowadzają z równowagi nie same fakty, lecz sposób, w jaki ludzie je widzą”
  • „Łzy są pociechą nieszczęśliwych”
  • „Myśl o Bogu częściej niż oddychasz!”
  • „Najpierw naucz się znaczenia tego, co chcesz powiedzieć, a dopiero potem mów”
  • „Nic tak nie zadziwia ludzi, jak zdrowy rozsądek i proste działanie”
  • „Nie należy ani okrętu przytwierdzać do jednej kotwicy, ani życia opierać na jednej nadziei”
  • „Nie powinniśmy dawać wiary zdaniu, głoszonemu przez wielu, że tylko wolni ludzie powinni być wykształceni, ale musimy raczej uwierzyć filozofowi, który twierdzi, że tylko ludzie wykształceni są wolni”
  • „Nie skarby są przyjaciółmi, ale przyjaciel skarbem”
  • „Niepokoją nas nie rzeczy, lecz nasze mniemania o rzeczach”
  • „Nie usiłuj naginać biegu wydarzeń do swojej woli, ale naginaj wolę do biegu wydarzeń, a życie upłynie ci w pomyślności”
  • „Nikt, kto z własnej woli wybiera życie złe, nie może mienić się wolnym”
    • źródło: Epiktet z Hierapolis, Diatryby: O wolności
  • „Opatrzność dała mężczyznom zarost, aby można ich było odróżnić od kobiet”
  • „Powinniśmy mieć zasady gotowe do zastosowania w każdej okoliczności”
  • „Prawdziwe szczęście trwa wiecznie i nie może być zniszczone. Wszystko, co nie posiada tych dwu własności, nie jest prawdziwym szczęściem”
  • „Przyjaciel – ktoś, przed kim można głośno myśleć”
  • „Raz zobaczyć jakąś rzecz znaczy więcej, niż sto razy o niej słyszeć”
  • „Śmierć sama w sobie nie jest straszna, lecz tylko mniemanie, że jest straszna jest straszne”
  • „Tylko Ludzie intelektualnie rozwinięci są wolni”
  • „W czasie uczty nie opowiadaj jak należy jeść, ale jedz jak należy”
  • „Zło to nie zdarzenie, które cię spotyka, lecz to, co robisz z tym zdarzeniem”

Domicjan


Domicjan

Domitianus (Titus Flavius Domitianus, 51 – 96 n.e.) – cesarz rzymski w latach 81 – 96 n.e.:

  • „Nie możecie w niczym krytykować ani mojego wyglądu, ani aparycji”
  • „Nie uwierzą w doniesienia o spisku, aż zostaną zamordowani”
    • opis: o spiskach na życie cesarzy

 

 

 

Juwenalis


(Decimus Iunius Iuvenalis, 60 – 127 n.e.) – poeta satyryczny:

  • „Cenzura wybacza krukom, a nęka gołębie”
    • łacina: [Dat veniam corvis, vexat censura columbas]
    • źródło: Juwenalis, Satyry, II, 63
  • „Chleba i igrzysk”
    • łacina: [Panem et circenses]
  • „Gdy teściowa wyzdrowiała, nie ma dla ciebie nadziei na spokój”
    • łacina: [Desperanda tibi salva Concordia socru]
  • „Jest szaleństwem i głupotą żyć jak żebrak, aby umrzeć bogatym człowiekiem”
  • „Niektórym eunuch dostarcza radości, cieszy je lekki całus, brak ostrej brody, do uniknięcia są także ‚przedwczesne porody'”
  • „Rośnie miłość do grosza, o ile rośnie i sam pieniądz”
    • łacina: [Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit]
  • „Tak chcę, tak rozkazuję; niech wola moja posłuży za rację”
    • łacina: [Hoc volo, sic iubeo; sit pro ratione voluntas]
    • opis: szydercze słowa wypowiedziane przez żonę do męża, wzdragającego się przed ukrzyżowaniem niewinnego niewolnika
  • „Uczone damy są jeszcze nieznośniejsze od tych, co się winem zapijają”
  • „Udają pracę publiczną, a prowadzą rozpustny tryb życia”
    • łacina: [Curias simulant, Bacchanalia vivunt]
  • „W zdrowym ciele zdrowy duch”
    • łacina: [Mens sana in corpore sano]

Pliniusz Młodszy


(Caius Plinius Caecilius Secundus, 62 – 113 n.e.) – pisarz i polityk:

  • „Nie wiele, a dużo”
    • łacina: [Non multa sed multum]
  • „Umysł żywi się ciszą nocy”
  • „Zazdrościć to uznać swoją niższość”

Swetoniusz


(Gaius Suetonius Tranquillus, 69 – 160 n.e.) – pisarz:

  • „Przyjaciele, zmarnowałem dzień.”
    • łacina: [Amici, diem perdidi]
    • opis: w sensie, dziś nie zrobiłem nic dobrego
    • źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów
  • „Witaj, Cezarze, pozdrawiają Cię idący na śmierć”
    • łacina: [Ave, Imperator, morituri te salutant]
    • opis: pozdrowienie gladiatorów wchodzących na arenę
    • źródło: Swetoniusz, Boski Klaudiusz 21

Hadrian


(Publius Aelius Hadrianus, 76 – 138 n.e.) – cesarz w latach 117 – 138 n.e.:

  • „Niestała [wędrująca] ponętna duszyczka”
    • łacina: [Animula vagula blandula]
    • opis: początek poematu, którego autorstwo przypisuje się Hadrianowi
    • źródło: Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 24

Marek Aureliusz


Marek Aureliusz

(Marcus Aurelius Antoninus, 121 – 180 n.e.) – cesarz w latach 161 – 180 n.e.:

  • „[…] nie jest niczym złym ani dobrym, co dotknąć może jednako człowieka złego i dobrego”
  • „[…] pamiętaj o tym, że nikt innego nie traci życia nad to, którym żyje, a innym nie żyje, jak tym, które traci”
  • „Ale kto czci duszę rozumną, ogarniającą wszechświat i społeczeństwo, o żadną z innych rzeczy już się nie troszczy. Ponad wszystko duszę własną utrzymuje w takim stanie, aby była rozumna i społeczna i czynna, i śpieszyła z pomocą bliźniemu, który do tego samego celu dąży.”
  • „Bacz, byś nie postępował tak wobec ludzi niemających uczuć ludzkich, jak ludzie niemający uczuć ludzkich wobec ludzi”
  • „Boże, daj mi pogodę ducha, abym
    godził się z tym, czego zmienić nie mogę,
    odwagę, abym zmieniał to, co zmienić
    mogę, i mądrość, abym zawsze potrafił
    odróżnić jedno od drugiego.”
  • „Budząc się rano, pomyśl jaki to wspaniały skarb żyć, oddychać i móc się radować.”
  • „Cała bowiem ziemia – to punkcik, a w niej jakimże kącikiem część zamieszkana.”
  • „Co dla państwa nie jest szkodliwe, nie przynosi szkody i obywatelowi”
  • „Co nie jest pożyteczne dla roju, i dla pszczoły nie jest pożyteczne.”
  • „Co za moc ma człowiek! Czynić to tylko, co zasłuży na pochwałę Boga, i wszystko przyjmować, co mu przeznaczy Bóg!”
  • „Często popełnia nieprawość ten, kto czegoś nie robi, nie tylko ten, kto coś robi”
  • „Człowiek ambitny widzi swe dobro w działalności ludzi innych; miłujący rozkosz we własnym popędzie; człowiek mądry – we własnym działaniu”
  • „Człowiek tyle jest wart, ile warte są sprawy, którymi się zajmuje.”
  • „Dla kamienia rzuconego w górę nie jest niczym złym, że spadł na dół, ani dobrym, że go podrzucono”
  • „Długość życia ludzkiego – to punkcik, istota – płynna, spostrzeganie – niejasne, zespól całego ciała – to zgnilizna, dusza – wir, los – to zagadka, sława – rzecz niepewna.”
  • „Dobry człowiek nie powinien zwracać uwagi na błędy innych, lecz iść drogą prostą bez zboczeń”
    • źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, IV 18
  • „Dopóki żyjesz, dopóki można, bądź dobry”
  • „Duszyczką jesteś, dźwigającą trupa – powiedział Epiktet.”
  • „Jak wszystko znika szybko: w świecie sami ludzie, w czasie i wspomnienie o nich! Takie są wszystkie rzeczy pod zmysły podpadające, a przede wszystkim to, co wabi przyjemnością lub przejmuje obawą bólu lub co z powodu pozornej swej wielkości jest na ustach wszystkich”
  • „Jak wielki spokój zyskuje ten, kto nie baczy na to, co bliźni mówi, czyni lub myśli, ale na to tylko, co sam robi, by było sprawiedliwie i zbożnie. Wszystko bowiem, cokolwiek czynię sam, czy z pomocą obcą, powinno jeden tylko cel mieć na oku: pożytek i korzyść społeczną.”
  • „Jakże łatwo odtrącić od siebie i odepchnąć wszelkie wyobrażenia niepokojące i niestosowne i natychmiast uzyskać pogodę ducha.”
  • „Jako cesarz jestem pierwszy w Rzymie, jako człowiek jestem równy wszystkim ludziom na świecie.”
  • „Jeden jest wszechświat, a składa się nań wszystko, i Bóg jeden we wszystkim, i prawda jedna.”
  • „Jedno tylko bardzo jest cenne, a to: pędzić życie w prawdzie i sprawiedliwości, w życzliwości nawet dla kłamców i niesprawiedliwych”
  • „Jeśli życzliwość jest szczera i nieobłudna, to jest niezwyciężona.”
  • „Każdą pracę wykonuj, jakby miała ona być ostatnią w życiu”
  • „Każdej chwili usilnie dbaj o to, (…) byś to, co masz właśnie pod ręką, załatwił z pełną, a nieudaną godnością i miłością, i swobodą, i zachowaniem sprawiedliwości i byś zapewnił sobie niezależność od wszelkich innych myśli. Zapewnisz zaś ją sobie, jeżeli będziesz każdą pracę wykonywał, jak gdyby ostatnią w życiu […]”
  • „Kiedy wady innych sprawiają ci przykrość, spójrz na siebie i zastanów się nad twoimi własnymi. Zajmując się nimi, zapomnisz o złości i nauczysz się żyć mądrze.”
  • „Ludzie istnieją dla siebie wzajemnie. Albo ich więc pouczaj, albo znoś”
  • „Ludzie, którzy pragną się jeden nad drugim wywyższyć, przed sobą wzajem się poniżają.”
  • „Ludzie stworzeni są po to, aby jedni drugim podlegali. Albo więc ich ujarzmij, albo naucz się ich znosić”
  • „Możesz zacząć życie nowe. Jeszcze raz przyjrzyj się sprawom tak, jak zwykłeś to czynić. Na tym bowiem polega odrodzenie życia.”
  • „Myśl o tym, w jakim stanie ciała duszy powinna cię zabrać z sobą śmierć i jak krótkie jest życie, jak przepastna wieczność, przeszłość i przyszłość, jak krucha wszelka materia!”
    • źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, XII 7
  • „Najlepszym sposobem obrony jest nie odpłacać pięknym za nadobne”
  • „Najtrudniej dotrzeć do siebie samego.”
  • „Najważniejsza jest prostota.”
  • „Należy odczuć, jakiego świata jesteś cząstką.”
  • „Nasze życie jest tym, co zeń uczynią nasze myśli.”
  • „Nie chlubą jest uciec przed śmiercią, lecz uśmiechnąć się gdy i ona się do ciebie uśmiecha.”
  • „Nie czyń nic bez rozwagi, lecz tylko według zasady dobrze obmyślanej.”
  • „Nie godzi się, aby twoja dusza czuła się zmęczona tym życiem, zanim nie zmęczy się nim ciało.”
  • „Nie marnowałem czasu na badanie tajemnic nieba.”
  • „Nie myśl o tym, czego nie masz, tak jakbyś to już miał. Ale z tego, co masz, wybierz to, co najbardziej jest cenne, i pomyśl, z jakim byś trudem się o to starał, gdyby tego nie było. A uważaj, byś wskutek upodobania w tej rzeczy nie przyzwyczaił się jej tak wysoko cenić, iżbyś miał doznać niepokoju duszy, gdyby ci jej zabrakło”
  • „Nie należy się gniewać na bieg wypadków, bo to ich nic nie obchodzi”
  • „Nie widziano jeszcze, by kto był nieszczęśliwy z tego powodu, że nie troszczy się o to, co się dzieje w duszy innego człowieka. Ci zaś muszą być nieszczęśliwi, którzy nie śledzą z rozwagą drgnień duszy własnej”
  • „Nie żyj tak, jakbyś miał żyć lat dziesięć tysięcy. Los wisi nad tobą. DOpóki żyjesz, dopóki możesz – bądź dobry”
    • źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, IV 17
  • „Niezdobytą warownię przedstawia dusza wolna od namiętności.”
  • „Nigdzie bowiem nie schroni się człowiek spokojniej i łatwiej jak do duszy własnej.”
  • „Od wieków przygotowywało się dla ciebie to, cokolwiek cię spotkało. A splot przyczyn splótł się od wieków na twe istnienie i jego przypadłości”
    • źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, X 5
  • „O własnych stój siłach – nie zaś podtrzymywany.”
  • „Polub twoją pracę, nawet gdyby była mało znacząca i odpoczywaj przy niej.”
  • „Popatrz, jak szybko wszystko ulega zapomnieniu!”
  • „Prawda jeszcze nikomu nie zaszkodziła.”
    • opis: w sensie, poznawanie prawdy nie jest szkodliwe w opozycji do pozostawania w ignorancji.
  • „Również umieranie jest jednym z naszych życiowych zadań.”
  • „Skutki gniewu są dużo poważniejsze od jego przyczyn.”
  • „Snem. Przerażającym snem jest życie.”
  • „Skromnie przyjmować, spokojnie tracić”
  • „Szkodzi zaś sobie ten, kto trwa w błędzie i nieświadomości”
  • „Sztuka życia ma większe podobieństwo z atletyką niż z tańcem, bo trzeba być w pogotowiu i stać bez trwogi wobec wypadków, nawet nieprzewidzianych.”
  • „Śmierć jest tym samym co narodziny, misterium natury.”
  • „Śmieszne to, że nie usuwamy się przed grzechem własnym, co jest możliwe, a usuwamy się przed obcym, co jest niemożliwe.”
  • „Tak należy wszystko czynić i mówić, i o wszystkim myśleć, jakby się już miało odejść z życia”
  • „To nie ubóstwo nas nęka, tylko pragnienie bogactwa.”
  • „Trzeba ludzi znosić, jeśli nie umie się ich poprawić.”
  • „Ty zaś pamiętaj, że tylko istota rozumna otrzymała zdolność chętnego przyjmowania losu, a bezwarunkowo przyjmować go muszą wszystkie.”
  • „Usuń poczucie krzywdy, a usunie się krzywda.”
  • „W dziesięć dni bogiem zdawać się będziesz tym, dla których teraz jesteś zwierzem i małpą, jeżeli powrócisz do zasad i służby rozumu”
  • „Wnet zapomnienie o wszystkim przyjdzie na ciebie. I wnet zapomnienie wszystkich o tobie.”
  • „Wszystko jest nawzajem powiązane, a węzeł to święty.”
  • „Wszystko jednodniowe: i co wspomina, i co jest wspomniane”
  • „Wzajemne szkodzenie sobie jest przeciwne naturze, wzajemnym zaś szkodzeniem jest uczucie gniewu i nienawiści”
    • źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, II 1
  • „Zajrzyj w siebie! W twoim wnętrzu jest źródło, które nigdy nie wyschnie, jeśli potrafisz je odszukać.”
  • „Zamierzam spotkać się dzisiaj z ludźmi, którzy zbyt wiele mówią, z ludźmi samolubnymi, egoistami i niewdzięcznikami. To mnie jednak nie zaskoczy i nie zdziwi, ponieważ nie umiem wyobrazić sobie świata bez ludzi tego rodzaju.”
  • „Zastanów się, o ile częściej cierpisz z powodu swego gniewu i żalu, niż z powodu rzeczy, które wprawiają cię w gniew i wzbudzają żal.”
  • „Zawsze masz możność żyć szczęśliwie, jeśli pójdziesz dobrą drogą i zechcesz dobrze myśleć i czynić. A szczęśliwy to ten, kto los szczęśliwy sam sobie przygotował. A szczęśliwy los – to dobre drgnienie duszy, dobre skłonności, dobre czyny”
  • „Zawsze wybieraj drogę najkrótszą, albowiem krótka droga jest naturalna.”
  • „Zgoła nie w tym rzecz, że się rozprawia o cechach męża dobrego, lecz że się nim jest”
  • „Życie człowieka sprowadza się do snu, płodzenia dzieci, wypróżniania się oraz płaszczenia przed innymi, przy jednoczesnym pysznieniu się swoją władzą.”
  • „Życie jest krótkie. Korzystaj z teraźniejszości w sposób rozumny i słuszny. Bądź rozsądny w odpoczynku.”
  • „Życie – to wojna i przystanek chwilowy w podróży, wspomnieniem pośmiertnym – zapomnienie. Cóż więc może posłużyć za ostoję? Tylko jedno: filozofia”
  • „Życie mężczyzny jest ufarbowane na kolor jego wyobraźni”

Cytaty Marka Aureliusza

Lucjusz Werus


(Lucius Ceionius Commodus Verus, 130 – 169 n.e.) – współcesarz Marka Aureliusza w latach 161 – 169 n.e.:

  • „(…) żona nie może mieć seksualnej przyjemności, to jest nie-przyzwoite.”
    • źródło: Elwira Watała, Wielcy zboczeńcy, Warszawa 2007

Septymiusz Sewer


Septymiusz Sewer

(Lucius Septimius Severus, 146 – 211 n.e.) – cesarz w latach 193 – 211 n.e.:

  • „Bądźcie dobrzy dla żołnierzy i nie przejmujcie się nikim innym”
    • źródło: Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, Warszawa 2000
  • „Byłem wszystkim i wszystko to na nic się zdało”
    • opis: na łożu śmierci
  • „Czujecie, że głowa rządzi, a nie nogi”
    • opis: słowa do żołnierzy
  • „Zamkniesz w sobie człowieka, dla którego światy był za mały”
    • opis: słowa Septymiusza Sewera skierowane do urny, w której później złożono jego prochy
    • źródło: Kajusz Dion, Historia Rzymska, LXXVII, 15
  • „Żyjcie w zgodzie, wzbogacajcie żołnierzy, a poza tym możecie gardzić wszystkim”
    • opis: na łożu śmierci do swoich synów: Karakalli i Gety, którzy szczerze się nienawidzili

Kasjusz Dion


(Cassius Dio Cocceianus, 155 – 229 n.e.) – historyk:

  • „Cesarz nie stoi wyżej od gramatyków”
    • łacina: [Caesar non supra grammaticos]
    • źródło: Kasjusz Dion, O Tyberiuszu 57, 17

Tertulian


Tertulian

(Quintus Septimus Florens Tertullianus, ok. 150 – 240 n.e.) – teolog:

  • „Cóż jednak mają wspólnego Ateny z Jerozolimą? Kościół z Akademią? Heretycy z chrześcijanami?”
    • źródło: Tertulian, Preskrypcja przeciw heretykom 7
  • „Cóż jest więcej niesprawiedliwego, jak kiedy ludzie nienawidzą tego, czego nie znają?”
  • „I umarł Syn Boży, co wręcz dlatego jest wiarygodne, że jest niedorzeczne. I złożony w grobie zmartwychwstał – to jest pewne, bo niemożliwe”
    • łacina: [Et mortuus est Dei Filius, prorsus credibile est, quia ineptum est. Et sepultus resurrexit; certum est, quia impossibile est]
    • źródło: Tertulian, O ciele Chrystusa 5
  • „Dusza ludzka jest z natury chrześcijańska”
  • „Kobiety to bezbożne furie chuci”
  • „Krew męczenników jest nasieniem chrześcijaństwa”
  • „Niesprawiedliwe prawo nie posiada żadnego autorytetu”
  • „O świadectwo duszy, z natury swej chrześcijańskiej!”
    • łacina: [O testimonium animae naturaliter Christianae!]
    • źródło: Tertulian, Apologetyk, XVII, 6
  • „O wiele łatwiej uwierzyć w fałszywe zło, niż w prawdziwe dobro”
  • „Pewne, gdyż niemożliwe”
    • łacina: [Certum est, quia impossibile est]
  • „Tylko modlitwa jest zdolna zwyciężyć Boga”
    • źródło: Tertulian, Traktat o modlitwie
  • „Staliśmy się dla świata ciężarem […] przyroda już dłużej nie jest w stanie nas wyżywić. Zaiste, zarazę i głód, i wojny, i trzęsienia ziemi należy postrzegać jako lek dla narodów, sposób na ograniczenie nadmiernego rozrostu rasy ludzkiej”
  • „Wystąp, duszo, i daj świadectwo, ale wzywam cię nie taką, gdy urobiona w szkołach, wyćwiczona w bibliotekach, nasycona w attyckich akademiach i portykach, pysznisz się swoją mądrością. Zwracam się do ciebie prostej, nieokrzesanej, nieoczytanej i nieuczonej, takiej, jaką mają ci, którzy mają tylko ciebie, ciebie samą, czystą i całą, na drodze, na ulicy i w warsztacie”
  • „Zboczenia wasze niech się rumienią przed nami chrześcijanami, którzy nie mamy na stołach naszych nawet potraw z krwi zwierząt, (…) by w jakiś sposób nie splamić się krwią nawet ukrytą w mięsie. Między zarzutami przeciwko chrześcijanom wysuwacie [pogańscy Rzymianie] także kiełbasy wypchane krwią, a wiedząc o tym dobrze, że to jest u nich zabronione, chcielibyście, by były u nich takie wykroczenia. Jakże więc to nazwać, jeśli sądzicie, że ci, o których jesteście przekonani, że wstręt mają do krwi zwierzęcej, mogliby pożądać krwi ludzkiej? „

Makrynus


MakrynusMacrinus (Marcus Opellius Macrinus, 165 – 218 n.e.) – cesarz rzymski w latach 217 – 218 n.e.:

  • „Nie można dać im tego czego żądają, ale trzeba coś dać”
    • opis: cytat z listu do senatu, w którym cesarz informuje o zwolnieniu ze służby żołnierzy, którzy brali udział w wyprawie przeciw Partom

 

 

Karakalla


KarakallaCaracalla (Marcus Aurelius Antoninus Bassianus, 188 – 217 n.e.) – cesarz rzymski w latach 211 – 217 n.e.:

  • „Nikt nie powinien mieć pieniędzy prócz mnie, abym mógł je rozdawać żołnierzom”
  • „To bez znaczenia, nie skończą się nam pieniądze, dopóki mam to”
    • opis: Karakalla wskazywał miecz, a zareagował na to, że matka skarciła go za ekscesy i nadmierne wydawanie pieniędzy
    • źródło: Kasjusz Dion, Historia rzymska, 78.10

 

 

Ulpian


(Ulpianus Domitius, II wiek – 228 n.e.) – jeden z najwybitniejszych i najbardziej znanych jurystów i pisarzy epoki cesarstwa:

  • „Chcącemu nie dzieje się krzywda”
    • łacina: [Volenti non fit iniuria]
  • „Ilekroć zastanawiamy się, co czemu przypada, pod uwagę bierzemy, czego użyto do ozdobienia innej rzeczy, gdyż rzecz przyłączona przypada rzeczy głównej. Przypadają zatem klejnoty wprawione w filiżanki lub misy właścicielowi zastawy”
    • opis: accessio cedit principali – zasada prawa rzymskiego
    • źródło: Ulpian, Ad Sabinum XX, D. 34, 2, 19, 13
  • „Nakazy prawa są następujące: żyć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, każdemu oddać co mu się należy”
    • łacina: [Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere]
  • „Nie ma kary bez podstawy”
    • łacina: [Nullum crimen, nulla poena sine lege]
  • „Nie współżycie, lecz zgoda czyni małżeństwo”
    • łacina: [Nuptias non concubitus, sed consensus facit]
    • źródło: Ulpian, Ad Sabinum, 35, D. 35, 1, 15, 2
  • „Nikt nie ponosi kary za swe myśli”
    • łacina: [Cogitationis poenam nemo patitur]
    • źródło: Ulpian, Ad Edictum
  • „Przyczyna odnosi się do przeszłości, kara do przyszłości”
    • łacina: [Causa in praeteritum, poena in futurum confertur]
  • „Twarde prawo, ale prawo”
    • łacina: [Dura lex, sed lex]
    • opis: rzymska zasada prawnicza wyrażająca absolutną nadrzędność norm prawa, zgodnie z którą należy bezwzględnie stosować się do przepisów ustawy niezależnie od ich uciążliwości oraz konsekwencji dla zobowiązanego.

Heliogabal


Heliogabal

Elagabal (Varius Avitus Bassianus, 204 – 222 n.e.) – cesarz rzymski wlatach 218 – 222 n.e.:

  • „Nie nazywaj mnie panem, jestem panią”
    • opis: odpowiedź na powitanie atlety Zotikusa, którego sprowadzono dla perwersyjnych rozrywek cesarza

 

Trajan Decjusz


Trajan Decjusz

Trajan Decius (Caius Messius Quintus Trajanus Decius, 201 – 251 n.e.) – cesarz rzymski w latach 249 – 251 n.e.:

  • „Nic się nie stało, zginął przecież tylko jeden żołnierz”
    • opis: na wieść o śmierci swego syna w bitwie
  • „Wolałbym usłyszeć wiadomość o nowym pretendencie do tronu niż o nowym biskupie Rzymu”
    • źródło: Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, Warszawa 2000, s. 143

Aurelian


(Lucius Domitius Aurelianus, 214 – 275 n.e.) – cesarz rzymski w latach 270-275 n.e.:

  • „Dowiaduję się, senatorowie, że zarzucają mi, iż postąpiłem w sposób niegodny mężczyzny, odbywając tryumf nad Zenobią. Ci jednak, którzy mnie ganią, nie mieliby dla mnie dość słów pochwały, gdyby wiedzieli, jaką kobietą jest Zenobia.”
    • opis: z listu do Senatu wysłanego po pokonaniu Zenobii – władczyni Palmyry

Konstantyn Wielki


Konstantyn I Wielki(Gaius Flavius Valerius Constantinus, 272 – 337 n.e.) – cesarz rzymski w latach 306-337 n.e.:

  • „Ponieważ wielka i dręcząca bezbożność ciążyła nad ludźmi, ponieważ państwu groziła, jak od zarazy, zupełna ruina i nie było radykalnego, zbawiennego sposobu ocalenia, jaki ratunek przed złem znalazło Bóstwo? Bóg chciał właśnie moich usług i uznał je za odpowiednie spełnienie swej woli”
    • źródło: List do miast Wschodu, w: Euzebiusz z Cezarei, Żywot Konstantyna
  • „Przywileje, które zostały przyznane w uznaniu religii, powinny być udziałem jedynie wyznawców religii katolickiej. Jest naszą wolą, aby heretycy i schizmatycy nie tylko nie mieli w tych przywilejach udziału, ale byli zobowiązani i przymuszani do różnych munera”
    • opis: edykt z 326 r., termin „munera” oznaczał wszelkie pozapodatkowe obowiązki obywatela na rzecz państwa – ich rozmiary i charakter zależały od posiadanego majątku i statusu społecznego: od pracy fizycznej (np. w piekarniach państwowych, budowy dróg i kanałów) po wykonywanie na rzecz państwa funkcji publicznych (np. pobór podatków, konwojowanie transportów, organizacja robót publicznych).
    • źródło: Ewa Wipszycka, Kościół w świecie późnego antyku, Warszawa 2014, s. 142.
  • „Zatem niech naśladują filozofów, którzy, choć nie zgadzają się w jakiejś małej sprawie, starają się jednak współpracować, aby utrzymać jedność doktryny filozoficznej”
    • opis: słysząc po raz pierwszy o sporach pomiędzy biskupami, którzy wzajemnie oskarżali się o herezję.
    • źródło: Steven Runciman, Teokracja bizantyjska, Katowice 2008, s. 22.

Libaniusz


Libanios z Antiochii (Libanios, 314 – 395 n.e.) – grecki retor, platoński filozof szkoły pergamońskiej, przedstawiciel drugiej sofistyki:

  • „Jak śmierć Hektora zwiastowała koniec Troi, tak śmierć Juliana zapowiada upadek Rzymu”
    • źródło: Krawczuk Aleksander, Kronika Rzymu i Cesarstwa Rzymskiego

Ammianus Marcellinus


(330 – 392 n.e.) – historyk:

  • „Astronomowie są zgodni, że obwód całej Ziemi, który nam wydaje się nieskończenie wielki, jest niczym drobny punkcik wobec ogromu Wszechświata”
  • „Każdy, kto świadomie zataja fakty, wydaje się takim samym kłamcą, jak ten, kto zmyśla rzeczy nieistniejące”
    • źródło: Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, XXIX 1,15
  • „Śmierć jest zarazem kresem i życia, i cierpienia”
    • źródło: Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, XXVI, 10,10

Julian Apostata


Julian Apostata

(Flavius Claudius Iulianus, 331 lub 332 – 363 n.e.) – cesarz w latach 361 – 363 n.e.:

  • „Jedni kochają konie, inni ptaki, jeszcze inni zwierzęta różne. Ja natomiast od dziecka namiętnie pragnąłem posiadać książki”
    • źródło: Julian Apostata, Listy, 107
  • „Galilejczyku, zwyciężyłeś!”
    • łacina: [Galilaee, vicisti!]
    • opis: ostatnie słowa cesarza według pisarzy chrześcijańskich; słowa mu przypisywane
  • „Może zdziwi się ktoś, jakim to sposobem jeszcze się nie widząc już jesteśmy przyjaciółmi. Lecz jakim to sposobem są naszymi przyjaciółmi ci, co żyli przed tysiącem lat, a nawet przed dwoma tysiącami lat? Tym mianowicie, że byli ludźmi pod każdym względem prawymi, o pięknych i dobrych charakterach. I my pragniemy stać się takimi, jeśli nawet – w moim przypadku przynajmniej – daleko do tego; lecz już sama chęć poniekąd zamieszcza nas w jednej z tamtymi kategorii”
    • źródło: Julian Apostata, Listy, 78
  • „Wstydzę się, że nie mogę zapewnić wszystkim pełnego poczucia bezpieczeństwa od wszelkiej krzywdy”
    • źródło: Julian Apostata, Mizopogon, 353 d

Teodozjusz Wielki


(Flavius Theodosius Augustus, 347-395.e.) – cesarz rzymski w latach 379-395 n.e.:

  • „Chcemy by wszystkie ludy podlegające naszej miłościwej władzy, żyły w wierze powierzonej Rzymianom przez apostoła Piotra, głoszonej i wyznawanej obecnie przez Damazego z Rzymu i Piotra z Aleksandrii, człowieka o świętości apostolskiej.(…) Nakazałem, żeby ten tylko, kto przestrzega tego prawa, mógł przybrać imię katolika, a wszyscy inni jako nierozumni i szaleni byli napiętnowani hańbą nauki heretyckiej. Winni oni spodziewać się przede wszystkim pomsty Bożej, a następnie naszej kary stosownie do decyzji, którą powzięliśmy z natchnienia niebieskiego”
    • źródło: Edykt Tesaloński (380), przeł. Maria Radożycka-Paoletti

Synezjusz z Cyreny


(ok. 373–414 n.e.) – rzymski filozof chrześcijański i retor:

  • „Człowiek boże igrzysko”

Wegecjusz


(Publius Flavius Vegetius Renatus, IV wiek n.e.) – pisarz z dziedziny militariów, autor dzieła O sztuce wojskowej:

  • „Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny”
    • łacina: [Qui desiderat pacem, praeparet bellum, spotykane też jako Si vis pacem, para bellum]
  • „Wpierw zniszcz kraj wroga, a potem atakuj nieprzyjaciela”

Klaudian Klaudiusz


(Claudius Claudianus, IV/V wiek n.e.) – dworski poeta cesarza Honoriusza, pisał panegiryki do ministra Stylichona:

  • „Śmierć równa wszystkich i wszystko”
    • łacina: [Mors omnia aequat]

Boecjusz


(Anicius Manlius Severinus Boëthius, ok. 480–524 n.e.) – rzymski filozof i teolog. Nazywany ostatnim Rzymianinem:

  • „Czemu poza sobą szukacie szczęścia, które jest w was?”
  • „I nie potrzebne mi [filozofii] ściany biblioteki zdobione kością słoniową i szkłem, ale miejsce w twoim umyśle, w którym nie księgi ułożyłam, lecz to, co w nich najcenniejsze, myśli moich dawnych ksiąg.”
  • „Idźcie wciąż naprzód, mężni, gdzie ku szczytom
    Wiedzie was droga chwały dawnej. Czemuż
    Lęk was ogarnia? Pokonana ziemia
    Gwiazdami darzy.”
  • „O, gdybyś milczał! Byłbyś nadal filozofem.”
  • „Czy porządek rzeczy stanął na głowie, że człowiek, stworzenie żyjące i rozumne, i przez to Boże, wydaje się sobie wartościowy dopiero wtedy, gdy ma na własność bezduszne przedmioty?”
  • „(…) oto mój majątek, gram w grę bez ustanku: w koło kręcę kołem przemian, a radością mą obracać to, co na wierzchu, ku dołowi, a to, co na dole, ku górze. Wejdź, jeśli chcesz, ale pod warunkiem, że gdy znów znajdziesz się na dole, zgodnie z regułami mej gry nie będziesz skarżyć się na uczynioną ci krzywdę.”
  • „W każdym bowiem niepowodzeniu najgorszą stroną nieszczęścia jest myśl, że było się kiedyś szczęśliwym”
    • łacina: [Nam in omni adversitate fortunae infelicissimum est genus infortunii fuisse felicem]
  • „W nieszczęściu największym nieszczęściem jest to, że kiedyś było się szczęśliwym”

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!