Rzeźbiarstwo rzymskie


Uważa się że to popiersie, znajdujące się w Muzeum Kapitolińskim, przedstawia Lucjusza Juniusza Brutusa, pierwszego konsula Rzymu.
Autor: MatthiasKabel | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Rzeźba rzymska można powiedzieć, że rodziła się dwukrotnie. Pierwszy okres to wpływy etruskie a drugi, to czas związany z przejęciem wielu cennych dzieł greckich po podbojach dokonanych w II wieku p.n.e.
Początki rozwoju rzeźby rzymskiej przyjmowane są zazwyczaj na koniec II wieku p.n.e. Tworzone były na zapotrzebowanie możnych, kolekcjonujących dzieła sztuki. Dla zaspokojenia stale rosnącego popytu zaczęto wytwarzać kopie mniej lub bardziej wiernie oddające pierwowzory. Początkowo kopie powstawały w warsztatach greckich, później w różnych miastach Azji Mniejszej, w końcu także w samej Italii, szczególnie po odkryciu dużych złóż marmuru w Carrarze. Kopiowano także posągi oraz tworzono z nich całe grupy wzorowane często na pojedynczych postaciach. Rzeźby te służyły przede wszystkim do dekoracji wnętrz i ogrodów. Z wzorowania się na greckiej rzeźbie sakralnej, powstała rzeźba dekoracyjna o tematyce mitologicznej. Kopiści na ogół nie podpisywali swoich dzieł.

Do rzeźbiarzy zajmujących się rzeźbiarstwem należeli:

  • Pazyteles – Grek pracujący na południu Italii w latach 60 – 40 p.n.e. Jego uczniem był Stephanos, który z kolei wykształcił Menelaosa. Obaj byli Grekami.
  • Salpion, Sosibos, Pomtion – Ateńczycy żyjący na przełomie er. Wytwarzali przede wszystkim pięknie rzeźby w formie naczyń, których przeznaczeniem była dekoracja obiektów architektonicznych. Od miejsca ich działalności, rzeźby, fryzy, ołtarze o podobnej w formie dekoracji określane są jako neoattyckie.

Posągi były kolorowe
Mało kto zdaje sobie sprawę z faktu, że posągi i pomniki znajdujące się w miastach starożytnych Rzymu i Grecji były bogato zdobione.

Najczęściej stosowanym materiałem rzeźbiarskim był biały marmur, który zwłaszcza w kopiach greckich polerowano do połysku. Do obróbki tego kruchego materiału rzeźbiarskiego stosowano zwykle dłuta, młoty i pilniki. Wynalezienie świdra pozwoliło rzymskim artysta na swobodniejsze i bardziej szczegółowe dopracowanie detali bez obaw o uszkodzenie materiału. Przykładem dzieła wykonanego z użyciem świdra jest portret Julii, wnuczki cesarza Wespazjana.

Równolegle do działalności kopistów rozwijały się dwa inne nurty tematyki rzeźbiarskiej: relief historyczny oraz portret. Obydwa gatunki nie są oczywiście rzymskim pomysłem. Zostały zapożyczone i rozwinięte na wielką skalę w Rzymie.

Relief historyczny


Początki rozwoju płaskorzeźby o tematyce historycznej datowane są na przełom II i I wieku p.n.e. Przedstawienia utrwalały wydarzenia, które faktycznie rozegrały się w niedalekiej przeszłości. Twórcy starali się wiernie oddać postacie występujących osób, ich ubiór, broń, sprzęty oraz otoczenie. Pojawiają się zatem elementy krajobrazu lub budowli. Widz miał dokładnie wiedzieć gdzie i kiedy rozegrały się zdarzenia i kto w nich brał udział. Nie upiększano zatem postaci, nie odmładzano ich. Postacie przedstawiano w sposób wieloplanowy.

Ołtarz Pokoju (Ara Pacis), jest potwierdzeniem boskości rodu Julianów i wywodzenia się ich z mitu o Romulusie.

Stąd rozwijały się główne cechy rzeźby rzymskiej, takie jak: wierność faktom (historycyzm), narracyjność i iluzjonizm. Pewnym zaprzeczeniem historycyzmu było umieszczanie, często na pierwszym planie, postaci bóstw. Płaskorzeźby ukazane na Ara Pacis (Ołtarzu Pokoju) przypominają mity o Eneaszu i Romulusie nawiązując do boskiego pochodzenia rodu Juliuszów.

Jeżeli chodzi o rzeźby to w starożytnym Rzymie wytworzył się rynek na greckie dzieła sztuki. Kiedy zabrakło greckich oryginałów, rozwinął się rynek kopii. Figury greckich bogów, stały się wzorem dla posągów rzymskich władców – ustawianych w miejscach publicznych i pełniących funkcje propagandowe. Szczególną rolę propagandową relief historyczny zaczął pełnić z objęciem władzy przez Oktawiana Augusta. Dobrym przykładem może być słynny posąg Oktawiana Augusta z Prima Porta. Ukazany zostaje jako wódz, przemawiający do swojej armii. Sposób ukazywania cesarza i jego rodziny miał przyczynić się do uzasadnienia skupienia władzy w jego rękach oraz w przyszłości pozwolić na jej przekazanie swoim następcą. Stąd eksponowanie jego zasług oraz próba tworzenia legendy o boskim pochodzeniu jego rodu.

Największą ozdobą kolumny Trajana jest relief wykonany na wstędze opasującej kolumnę w 23 skrętach. Przedstawiono na nim historię wojny z Dakami od chwili przygotowań do niej aż do zwycięstwa. Dwie kampanie rozdziela wizerunek Wiktorii.
Autor: Radomil | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Za czasów panowania Flawiuszów (II połowa I wieku n.e.) relief stał się bardziej malowniczy. Rzeźbiarze różnymi technikami (na przykład przez pogłębienie go) dążyli do uzyskania bogatej gry światłocienia i iluzji głębi obrazu. Za panowania Trajana (początek II wieku n.e.) płaskorzeźba powróciła do wzorów klasycznych czerpiąc z bogatych wzorów sztuki greckiej. Sposób rzeźbienia coraz mocniej odbiegał od stylu panującego za Flawiuszy. Najwspanialszym przykładem rzeźby reliefowej tamtego okresu jest kolumna Trajana. Biegnący wokół kolumny, na całej jej wysokości, relief pokazuje bardzo realistyczne sceny z podboju Dacji.

Wykonane podczas rządów następcy Trajana, Hadriana, postacie, mają szaty modelowane ostrymi konturami. Z tła znikają elementy pejzażu. Tematyka reliefów stawała się coraz bardziej symboliczna. Uwidacznia się to w wyraźnym powiększeniu postaci cesarza w stosunku do otaczających go postaci. Osoba cesarza przedstawiana jest najczęściej frontalnie, choć zgodnie z realiami powinna być ukazana na przykład z profilu. Przykładem takiej rzeźby jest relief z Bramy Srebrników (z 204 roku n.e.) na Rynku Wołowym w Rzymie. Ukazane tam wizerunki Septymiusza Sewera są pokazane frontalnie, choć stojący przy ołtarzu cesarz powinien być zwrócony profilem do widza. Brama ta jest też wyrazem wpływów wschodnich. Pomnik wzorowany jest na świętych wrotach z syryjskich świątyń. Relief w okresie panowania Sewerów podporządkowany został też konwencjom. Zostały określone reguły jak kto ma zostać pokazany. Zanikł dokumentalizm i narracja. Nie trzeba było czekać na wydarzenia godne ukazania. Ustalone zostały schematy, które ożywiano postaciami. Jedynym wymogiem propagandy była dbałość o zachowanie możliwości rozpoznania głównych bohaterów. Reliefy nie nawiązywały już do greckich tradycji. Powstał styl charakterystyczny Cesarstwa Rzymskiego z okresu I-III wieku n.e. Symbolizm i konwencja dominowały także w okresie późniejszym, co można zaobserwować na przykład w płaskorzeźbach zdobiących Łuk Konstantyna Wielkiego.

Płaskorzeźby o tematyce historycznej najczęściej były eksponowane na budowlach, pomnikach stawianych w miejscach publicznych.

Portret


Portret rzymski podzielono na dwie grupy. Pierwsza z nich, to występujące wcześniej przedstawienia całych postaci stawiane dla uczczenia ludzi zasłużonych dla kraju. W III-II wiku p.n.e. wykonywano odlewy w brązie i stawiano je na miejskich placach, zwłaszcza na Forum Romanum. Około I wieku p.n.e. pojawiły się posągi wykonane z kamienia. W konwencji tej wykonywano portrety postaci historycznych, czasem legendarnych oraz osób współczesnych twórców. Przedstawiane postacie mimo podobieństwa do osób portretowanych były idealizowane.

Popiersie Septymiusza Sewera znajduje się obecnie w Muzeum Kapitolińskim.
Autor: antmoose | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Wyraźna konwencja sposobu prezentowania ważnych osób zaznaczona jest w portretach Augusta. Celem takiego sposobu przedstawiania była zapewne polityka prowadzona przez cesarza mająca zapewnić jego następcom sukcesję. August przedstawiany był jako wiecznie młody, pełen siły i godności władca. Jego dzieci, bez względu na wiek, musiały mieć rysy jednoznacznie ukazujące jego ojcostwo. Kobiety z najbliższej rodziny zawsze były młode i piękne. Od tej konwencji istniały wyjątki. Portrety Marka Agrypy ukazywane są w tzw. stylu republikańskim, zatem bez idealizacji (jego synowie, przewidywani na następców tronu, ukazani byli jako osoby podobne do dziadka Augusta). Innym wyjątkiem są portrety Augusta wykonywane na prowincjach wschodnich. Rzeźbiarze mieli do dyspozycji nadesłany model obowiązującego wizerunku cesarza. Postać jednak przedstawiali zgodnie z panującą w ich kręgach kulturowych konwencją. Znajdująca się w zbiorach Muzeum Brytyjskiego rzeźba głowy znaleziona w Menroe (w Egipcie) ma przechyloną głowę, głęboko osadzone oczy i zmarszczone brwi. Wykonany został patetyczny wizerunek władcy o wyrazie twarzy nieprzewidzianym przez zleceniodawców. Zupełnie inne w wyrazie są portrety kanoniczne wykonane w Rzymie. August pragnął pokazać się poddanym jako dzielny wódz i człowiek pobożny. Stąd jego posągi ukazujące Augusta – naczelnego wodza i Augusta – najwyższego kapłana.

W połowie I wieku n.e., pod wpływem wschodnich obyczajów, zmienił się sposób portretowania cesarzy. Już za życia mógł być ukazany pod postacią boską. Jednak nie każdy władca korzystał z tego przywileju. Cesarz Klaudiusz nakazywał pokazywać swoją twarz realistycznie. Znany jest jego pomnik ukazujący postać młodzieńca z głową starego człowieka. Klaudiusz-Jowisz łączy ze sobą cechy portretów werystycznych (wzorowanych na maskach pośmiertnych, podkreślających fizyczne cechy związane z podeszłym wiekiem) z powszechnym przedstawianiem panujących pod postacią bogów. Rzeźba ta znajduje się w zbiorach Muzeum Watykańskiego. Od tego momentu w portretach cesarzy przeplatają się ze sobą konwencja i weryzm. Jedynie kobiety z otoczenia panujących mają niezmiennie młode twarze o regularnych rysach i staranne, wyszukane fryzury. Szczególnie podczas rządów Flawiuszów malarskie ujęcie postaci ujawniało się miękko modelowanymi liniami szat, starannym opracowaniem najdrobniejszych detali fryzur, które w tym okresie nakazywały nosić spiętrzone loki z przodu głowy (tzw. „gniazdo os” lub „gniazdo pszczół”). Głęboko ryte żłobienia wprowadzały bogatą grę światłocieni. Tak obrobiony marmur zatracał charakter twardego kamienia. Moda panująca na dworze rozpowszechniała się przez umieszczanie wizerunków panujących na bitych przez nich monetach. Dotyczyło to zwłaszcza fryzur cesarzowej (na awersie monet znajdował się wizerunek cesarza lub jego żony).

Statua Barberini jest to posąg przedstawiający stojącego Rzymianina (patrycjusza) ubranego w togę, który trzyma portrety dwóch mężczyzn (swoich przodków). Rzeźba ta ma istotne znaczeniem w badaniu dziejów rzeźby rzymskiej, gdyż pozwala na potwierdzenie przypuszczenia o maskach pośmiertnych jako o wzorze do portretu, choć dowodzi także, że nie było to proste kopiowanie w kamieniu odlewów z wosku.

Za panowania Hadriana rzeźbiarze wprowadzili w portretach dokładniejsze opracowanie oka. Wyodrębniona został tęczówka i źrenica. Sposób przedstawiania cesarzy zdradza ich upodobania. Portrety mają cechy studium psychologicznego. Trajan, cesarz-wojownik ukazywany jest najczęściej jako wódz w zbroi. Krótkie włosy, ściągnięte brwi i zaciśnięte usta mówią o człowieku zdecydowanym i energicznym. Marek Aureliusz, pisarz i filozof, ukazany został z wyrazem zadumy. Karakalla, żołnierz, okrutnik – wyobrażany był z srogim spojrzeniem, gniewnym wyrazem twarzy. Ponadto, za panowania Antoninów i Sewerów rozpowszechnił się zwyczaj portretowania cesarzy z symbolami ukazującymi ich boskość, której nimbem coraz częściej otaczali się za życia. W okresie późnorzymskim zatracają się cechy indywidualne. W portrecie władca ukazywany jest jako człowiek uduchowiony, ze wzrokiem skierowanym w przestrzeń. Stateczność, bezruch postaci ukazują jej majestat. Posągi przybierają ogromne rozmiary. Ulubionym materiałem do wykonywania portretów władcy staje się czerwony porfir. Z tego okresu zachowała się np. grupa tetrarchów wmurowana w narożnik bazyliki św. Marka w Wenecji. Postacie są do siebie podobne. Najważniejsze w tym wypadku było ukazanie idei współrządzenia. Zgodę symbolizuje wzajemny uścisk ukazanych postaci. Z portretu wyparty został naturalizm. Zastąpił go symbolizm.

Druga grupa portretowa to popiersia. Ich forma zmieniała się w ciągu dziejów od głowy z wycinkiem szyi do rzeźby rozciągającej się na znaczną część tułowia. Genezę powstania tego gatunku rzeźb wyprowadza się z rzymskiego obyczaju zdejmowania woskowych masek pośmiertnych, które z czasem zaczęto kopiować w kamieniu. Maski były wystawiane podczas pogrzebów a następnie eksponowane w domach. Wielkość takiej „kolekcji” świadczyła o starożytności rodu. Najcenniejszym zabytkiem tego nurtu jest Statua Barberini. Jest to postać męska w todze podtrzymująca dwa popiersia – wyobrażenia przodków. Rzeźba datowana jest na lata 40 – 30 p.n.e.

Przywilej zdejmowania masek i tworzenie galerii przodków było dozwolone tylko dla wyższych rangą urzędników państwowych (przynajmniej piastujących godność edyla). Pozostali, często zamożni obywatele, niejednokrotnie wywodzący się z rodzin wyzwoleńców, nie mieli takich możliwości. Portrety ich w formie popiersia stawiane były w rzymskich nekropolach. Cechą charakterystyczną tych figur, podobnie jak portretów wykonywanych na podstawie masek pośmiertnych, jest realizm postaci, wierność rysom nawet z pewnym przejaskrawieniem mankamentów urody.

Dodać należy, że rzeźbiarze rzymscy starali się oddać realia w jak najlepszym porządku. Nie polegało to na upiększaniu twarzy, dodawaniu muskułów lub dorabianiu włosów. Często bowiem osoba pozująca posiadająca wystarczającą władzę, by wydawać kary, mogła posądzić swojego rzeźbiarza o nie przestrzeganie „naturalnych reguł” i skazać go na ścięcie lub tortury. Bardzo podobne obowiązki posiadali artyści w Anglii w XVII wieku.

Trepajon

Tropajon

Tropajon (tropaeum) był w starożytności symbolem zwycięstwa, ukazywanym pierwotnie w formie zbroi ściągniętej z wroga i zawieszonej na drzewie lub stojaku. W późniejszym okresie wykonywane z marmuru lub metalu, przybrało postać pomnika. Przykładem trofeum może być tropajon Trajana w Adamklissi, wzniesiony po zwycięstwie nad Dakami w 109 roku.

Warto dodać, że w starożytności występował zwyczaj ustawiania trofeum po zwycięskiej walce. W epoce starożytnego Rzymu trofeum ustawiano tylko w stolicy, kiedy np. w Grecji zwykło się to czynić na polu walki. Rzymianie większe znaczenie przykładali do kariery politycznej i chęci udokumentowania swojego sukcesu, niżeli aspektów religijnych. (zwłąszcza w czasie Republiki). Tropaeum poświęcane było w założeniu bóstwom w zamian za wsparcie i opiekę w czasie bitwy.

Na zdjęciu widnieje marmurowy tropajon powstały w okresie Augusta. Obecnie dzieło znajduje się w Muzeum Kapitolińskim w Rzymie.

Inne dzieła


Relief grobowy (lata 98 – 117 n.e.)
Autor: Folegandros | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Oprócz rzeźby „oficjalnej” obejmującej reliefy historyczne i portrety panujących powstawały inne dzieła w postaci posągów, popiersi i płaskorzeźb zamawianych przez mieszkańców Rzymu. W nich również odbijała się panująca w danym okresie moda i przemiany stylu. Do wyrobów związanych z tym nurtem należą reliefy dekorujące budowle świeckie, prywatne domy czy grobowce oraz reliefy wykonywane na sarkofagach. Głównym zamierzeniem portretu prywatnego było wierne odwzorowanie modela z ukazaniem jego prawdziwego wieku. Artyści rzymscy jako pierwsi w dziejach sztuki podjęli się przedstawienia w rzeźbie portretowej cech charakteru. Byli świetnymi obserwatorami. Nie poprzestawali na powierzchniowej obserwacji dzięki temu portret rzymski wiernie oddaje rzeczywistość i jest także portretem psychologicznym.

Zapotrzebowanie na sarkofagi wzrosło wraz z zerwaniem w II wieku n.e., z tradycja palenia zwłok i chowania popiołów w urnach. Sarkofagi rzymskie najbogatszy relief mają wykonany na pokrywie i froncie. Tylne ściany były pozbawione ozdób (sarkofagi stawiano w głębokich niszach, zatem nie wszystkie boki były dobrze widoczne). Dekorację ich stanowiły sceny związane z mitologią, zwłaszcza grecką. Najczęściej przedstawiano sceny o dużym ładunku dramatyzmu oraz alegorie wyrażające zwycięstwo nad śmiercią. Pod koniec II wieku n.e. pojawiły się sceny batalistyczne, gloryfikujące zmarłego, przedstawiającego go jako zwycięzcę, człowieka dzielnego.

Źródła wykorzystane

  • Piszczek Zdzisław (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1983

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!