Panteon w Rzymie


Inskrypcja M AGRIPPA L F COS TERTIVM FECIT głosi: "Wzniesiony przez Marka Agrypę, syna Lucjusza, konsula po raz trzeci".

Panteon (Pantheon1), czyli innymi słowy „Świątynia wszystkich Bogów” jest to okrągła świątynia powstała w 125 roku n.e. ku czci siedmiu najważniejszych bóstw rzymskich. Rzadziej funkcjonuje nazwa Pantheum. W tej formie pojawia się w „Historii naturalnej” Pliniusza Starszego (XXXVI.38) w opisie tej budowli: Agrippae Pantheum decoravit Diogenes Atheniensis; in columnis templi eius Caryatides probantur inter pauca operum, sicut in fastigio posita signa, sed propter altitudinem loci minus celebrata.

Panteon rzymski był świątynią ufundowaną ku czci boskich patronów Rzymu w roku 27 p.n.e. przez Agryppę (zięcia i najbliższego współpracownika cesarza Oktawiana Augusta).

Budowla ta została ufundowana przez Marka Agryppę i na jego polecenia zaprojektowana. Konstrukcja powstała na Polu Marsowym na miejscu byłej świątyni ku czci boskich patronów Rzymu wybudowanej w roku 27 p.n.e. i zniszczonej w pożarze w 80 roku n.e. Cesarz Domicjan odbudował budowlę, jednak ta uległa ponownemu zniszczeniu w pożarze roku 110 n.e.

W przebudowanym później (w latach 20. II wieku n.e.) przez Hadriana Panteonie pozostały inskrypcje Agrypy. Portyk Panteonu był wspierany przez dwanaście kolumn, każda wysoka na ok. 12 metrów, wykutych z jednego bloku szarego granitu z Egiptu. Kamień ten był niezwykle prestiżowy w antycznym Rzymie, gdyż wydobywano go tylko w jednym miejscu – na oddalonej o ponad 4 tysiące km od Rzymu – „Górze Klaudiusza2” (Mons Claudianus), znajdującej się pośrodku wschodnio-egipskiej pustyni. Dostarczenie 12 wielkich bloków skalnych z takiej odległości wymagało olbrzymiego nakładu pracy i środków.

Panteon powstał na planie koła i wyraźnie różnił się od poprzedniej świątyni. Zachowano jedynie oryginalny portyk, który nie został zniszczony w czasie pożaru w roku 80 n.e.. Budową kierował Apollodoros z Damaszku, stracony później na rozkaz cesarza za skrytykowanie zaprojektowanej przez Hadriana, podwójnej świątyni Wenus i Romy.

Panteon to rotunda o średnicy i wysokości wynoszącej 43 metry. Budowla pokryta jest ogromną kopułą odlaną z betonu, przy podstawie której grubość wynosi 7 metrów. Kopuła budowli posiada na szczycie centralny otwór, zwanym „okiem” (oculusem) o średnicy 9 metrów, który jest jedynym otworem oświetlającym wnętrze. Ponieważ otwór nie ma przykrycia, podłoga na środku jest lekko wklęsła z odpływem do zbierania deszczu. Podniebienie kopuły jest ozdobione pięcioma rzędami kasetonów.
Przed wejściem do świątyni znajduje się dobudowany trzyrzędowy portyk 16 kolumn w porządku korynckim o wysokości 14 metrów każda. 8 z 16 kolumn jest ustawionych w pierwszym rzędzie. Wieńczy go tympanon, pod którym widnieje inskrypcja:

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT
M[arcus] Agrippa L[ucii] f[ilius] co[n]s[ul] tertium fecit

czyli:

Wzniesiony przez Marka Agrypę, syna Lucjusza, konsula po raz trzeci.

Budowla uległa zniszczeniu w roku 80 n.e. na skutek wielkiego pożaru Rzymu. Została odbudowana staraniem cesarza Hadriana około roku 125 n.e. już w zmienionej formie – na planie okręgu, pozostawiono jednak oryginalny, zachowany po pożarze prostokątny portyk z kolumnadą i z napisem fundacyjnym na belkowaniu frontonu dedykowanym Agryppie. Podczas najazdu barbarzyńców na Rzym w V wieku świątynia została uszkodzona.
Autor: Bengt Nyman | Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Do wnętrza Panteonu prowadzą potężne, ciężkie 20 tonowe drzwi odlane z brązu. Wyłożoną granitem oraz żółtym marmurem ścianę wewnętrzną przecina siedem równomiernie rozmieszczonych nisz dla siedmiu, odlanych z brązu, bóstw: Jowisza, Marsa, Neptuna, Wenus, Merkurego, Saturna i Plutona.

Panteon jest najlepiej zachowanym budynkiem z czasów starożytnego Rzymu. Niegdyś wewnątrz znajdował się ceremonialny ołtarz, gdzie zwierzęta były poświęcane i palone. Dym w czasie rytuału wydobywał się przez oculus, który nazywany był „wszystko widzącym okiem niebios”.

Kopuła Panteonu z oculusem. Widok od środka.

W 202 roku n.e., budowla była reperowana za panowania Septymiusza Sewera i jego syna Karakalii o czym wiemy za sprawą zachowanej inskrypcji na na łukowej fasadzie:

IMP · CAES · L · SEPTIMIVS · SEVERVS · PIVS · PERTINAX · ARABICVS · ADIABENICVS · PARTHICVS · MAXIMVS · PONTIF · MAX · TRIB · POTEST · X · IMP · XI · COS · III · P · P · PROCOS  ET
IMP · CAES · M · AVRELIVS · ANTONINVS · PIVS · FELIX · AVG · TRIB · POTEST · V · COS ·PROCOS · PANTHEVM · VETVSTATE · CORRVPTVM · CVM · OMNI · CVLTV · RESTITVERVNT

czyli:

Imperator Cezar Lucjusz Septymiusz Sewer Pius Pertynaks, zwycięzca spod Adiabene, wielki pogromca Partów, Pontifex Maximus, 10-krotny trybun, 11-krotny cesarz, 3-krotny konsul, Pater Patriae, prokonsul i
Imperator Cezar Marek Aureliusz Antoninus Pius Felix Augustus pięciokrotny trybun, konsul, prokonsul starannie odnowili Panteon zniszczony przez lata.

Budowlę w około 600 roku n.e. przejęli chrześcijanie, twierdzący że Panteon jest domem demonów. Przekształcili go w kościół katolicki pw. Santa Maria ad Martyres – Najświętszej Marii Panny od Męczenników.

Przypisy

  1. Rzadziej Pantheum. W tej formie pojawia się w "Historii naturalnej" Pliniusza Starszego (XXXVI.38) w opisie tej budowli: Agrippae Pantheum decoravit Diogenes Atheniensis; in columnis templi eius Caryatides probantur inter pauca operum, sicut in fastigio posita signa, sed propter altitudinem loci minus celebrata.
  2. Nazwę zawdzięcza cesarzowi Klaudiuszowi, który rozpoczął tu wydobycie jako pierwszy.

Źródła wykorzystane

  • Beard Mary, SPQR. Historia starożytnego Rzymu, Poznań 2016
  • Cartwright Mark, Pantheon, "Ancient.eu", 12 czerwca 2013
  • Lanciani Rodolpho, Pantheon, The ruins and excavations of ancient Rome, 1 lipca 2007
  • Moore David, The Pantheon, 1999
  • Parker Freda, The Pantheon – Rome – 126 AD, "Monolithic", 12 maja 2009

Zostań Patronem IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w jego dalszym rozwoju, zachęcam do objęcia IMPERIUM ROMANUM patronatem. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!