Bankowość rzymska


Działalność banków rzymskich nie jest udokumentowana tak szczegółowo jak chociażby greckich, ponieważ nie zachowały się żadne ważne łacińskie pozycje. Z prawa rzymskiego wiemy jednak, że bankowość i depozyt pieniężny były bardzo rozwinięte. Bankierzy rzymscy pojawili się w III wieku p.n.e. Początkowo nazywani byli z greki trapezitai, potem jednak weszła w użycie łacińska nazwa argentarii.

Przełomowym momentem z punktu widzenia otwierania się Rzymu na wielki, śródziemnomorski handel i, co za tym idzie rozwój kredytu i bankowości, było otworzenie portu w Ostii w 179 roku p.n.e. W Rzymie, jako że prowadzenie działalności bankierskiej nie było pogardzane, funkcję bankiera pełniły najwyższe grupy społeczne. Początkowo byli to zwykli senatorowie i ich rodziny. Wraz jednak z wydaniem prawa lex Claudia de senatoribus z 218 roku p.n.e., które zabroniło senatorom i ich synom zajmować się handlem i transakcjami pieniężnymi, przywilej ten spadł na ekwitów, którzy otrzymali szerokie możliwości zarobku. Zdarzało się potem, że ekwici przewyższali senatorów majątkiem.

W rękach ekwitów znajdowały się szczególnie dochodowe urzędy państwowe, spośród których rekrutowali siępublicani, zbierający podatki w prowincjach. Publicani często łączyli swe kapitały, zakładając spółki (solitates).
Senatorowie rzymscy, zaniepokojeni szybkim bogaceniem się ekwitów i umacnianiem ich wpływów, próbowali ograniczyć ich samowolę finansową w prowincjach. W tym celu wprowadzili nowe prawa mające utrudniać przedsięwzięcia przedstawicieli bardziej obrotnej warstwy społecznej.

W czasie prac archeologicznych na terenach dawnego Imperium Rzymskiego znaleziono dużą liczbę monet w różnych miejscach, co świadczy o stosunkach handlowych pomiędzy ośrodkami rzymskimi lub innymi krajami. Monety te różnią się wizerunkami na nich wybijanymi. We wczesnym okresie widnieją na nich bóstwa rzymskie oraz symbole odnoszące się do kultu lub tradycyjnej przeszłości państwa (np. wilczyca karmiąca dzieci). Na monetach z końca republiki spotykamy również wizerunki działaczy politycznych mające charakter portretów.
Monety z czasów cesarstwa dają materiał do ikonografii cesarzy. Pojedyncze wyrazy lub zwroty (legendy) wybite na monetach przedstawiają nieraz hasła polityczne z jakiegoś okresu. Tematyka napisów i wizerunków na monetach z końca republiki jest niesłychanie różnorodna. Monety stanowiły jeden ze środków propagandy. Na ich podstawie można uzyskać informacje na temat grup politycznych lub osób rządzących. Umożliwiają nam one sprawdzenie wiadomości podawanych przez autorów antycznych.
Na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0.

Stowarzyszenia bankierów, czyli societates argentariae, były osobliwością bankowości w świecie rzymskim. Kapitał na ich utworzenie pochodził z finansowych składek członkowskich, a uwalniano go w celu spłaty długów. Ponieważ banki budziły szczególne zainteresowanie publiczne, prawo rzymskie stanowiło, że członkowiesocietates argentariae muszą odpowiadać za depozyty całym swoim majątkiem. Wspólna, nieograniczona odpowiedzialność członków stowarzyszeń była ogólną zasadą prawa rzymskiego, która służyła zminimalizowaniu skutków oszustw i nadużyć bankierów oraz ochronie prawa deponentów do odzyskiwania pieniędzy na każde żądanie.
Ich księgi odnotowywały uznania i obciążenia rachunków klientów. Księgi rzymskich bankierów traktowano jako dowody w sądzie, toteż musiały być prowadzone zgodnie z editio rationum określającym sposób datowania rachunków i zarządzania nimi. Bankierów nazywano również mensarii od słowa mensa , czyli „kantoru” (rodzaju lady), przy którym pierwotnie zajmowali się wymianą pieniędzy. Mensa, całkiem podobnie jak dzisiejsze licencje bankowe, mogła być przenoszona.

Jako że w Rzymie to państwo było właścicielem pomieszczeń, w których prowadzono działalność bankową, przekazywano właśnie prawo do działalności (przyznawane przez państwo). Przeniesienie takie mogło obejmować wszystkie meble i wyposażenie taverna, jak również aktywa finansowe i zobowiązania. Bankierzy utworzyli ponadto gildię w celu obrony wspólnych interesów oraz uzyskali od cesarzy istotne przywileje.

Argentarii prowadzili interesy w tawernach (taverna) na Forum, w pobliżu świątyni Kastora i Polluksa. Złe prowadzenie interesów mogło się skończyć bankructwem dla bakierów. Bankructwo określano mianem foro cedere, foro abire albo a foro fugare, czyli „ucieczka z forum”. Takie dziwne połączenie słów wynikało, z faktu że obecność na forum była obowiązkiem człowieka robiącego interesy. Dawał on w ten sposób dowód swojej wypłacalności. Opuszczenie placu prowadziło zaś do oczywistej tezy, jakoby to bankier prowadził niejasne interesy.
Bankierzy przyjmowali wkłady, udzielali pożyczek, wymieniali pieniądze, niekiedy przeprowadzali licytację za jedno-procentową prowizję. Specyficzną operacją była umowa receptum argentarii, kiedy to bankier udzielał gwarancji na pożyczkę swego klienta od osoby trzeciej, stając się, w razie niewypłacalności klienta, dłużnikiem tej ostatniej. Z czasem operacja ta została zastąpiona przez constitutum debiti alieni, czyli nieformalne zobowiązanie do zapłaty cudzego długu. Tego rodzaju rozwiązania umożliwiały rozwój nowych operacji kredytowych.

Każdy bankier zobowiązany był do prowadzenia dwu rodzajów ksiąg: adversarium i codex rationae mensae.
Adversarium był dziennikiem podręcznym, w którym bakier zapisywał operacje w porządku chronologicznym.
Codex rationae mensae był zbiorem rachunków klientów z podziałem na stronę debetową (expensum ferre) i kredytową (acceptum ferre).
Obywatel, jak wcześniej zostało wspomniane mógł ubiegać się o pożyczkę. Prawo rzymskie znało dwa rodzaje pożyczek:
Nexum zaciągana była w uroczysty sposób „przy użyciu spiżu i wagi” (per aedes et libram). Wierzyciel mógł sprzedać dłużnika w niewolę (legis actio per manus iniectionem).
Mutuum była nieformalną pożyczką, której udało się wyprzeć starszą nexum.

Odsetki (foenus lub usuriae) traktowane były jako wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału. Były one pożyczką oprocentowaną w odróżnieniu od mutuum, nieoprocentowanej pożyczki przyjacielskiej. Z samego kontraktu dotyczącego pożyczki zazwyczaj nie wynikał procent, zawierano na ten temat odrębną umowę, mającą często formę uroczystej obietnicy ustnej (stipulatio). Niekiedy przyjmowano istnienie odsetek z mocy prawa, zwłaszcza w postępowaniach opartych na tzw. dobrej wierze (bona fides).

Lichwiarstwo było w Rzymie bardzo rozpowszechnione. Zajmowali się tym zawodowi lichwiarze (feneratores), jak i ekwici. Egzekwowanie należności ułatwiała rygorystyczna procedura egzekucyjna, actio certae creditae pecuniae.

W 6 roku n.e cesarz Oktawian August powołał specjalny skarb na wyposażenie weteranów odchodzących ze służby. Nazywał się Aerarium militare.

Gospodarczy i społeczny rozpad Cesarstwa Rzymskiego był wynikiem inflacyjnej polityki rządu, która spowodowała dewaluację waluty oraz ustanowienia cen maksymalnych na najważniejsze towary, co z kolei doprowadziło do ogólnego niedoboru tych towarów, finansowej ruiny kupców i zaniknięcia handlu pomiędzy różnymi obszarami imperium. Był to również koniec bankowości. Większość banków upadła w trakcie kolejnych kryzysów gospodarczych III i IV wieku n.e. Cesarstwo, próbując powstrzymać społeczny i gospodarczy rozkład, podjęło dodatkowe środki interwencjonistyczne, oparte na przymusie, co przyśpieszyło tylko proces dezintegracji i umożliwiło barbarzyńcom (od lat pokonywanym i utrzymywanym w ryzach przez rzymskie legiony) zniszczenie i podbicie resztek starożytnego, kwitnącego Cesarstwa Rzymskiego. Upadek świata antycznego rozpoczął długi okres średniowiecza i dopiero niemal osiemset lat później, we włoskich miastach, bankowość została odkryta na nowo.

Rodzaje skarbców


Skarbiec rzymski określany był terminem aerarium i miał trzy formy:

  • Aerarium populi Romani – oznacza skarbiec państw znajdujący się w Świątyni Saturna na Forum Romanum. Opiekował się nim kwestor (quaestor urbanus), nad którym miał nadzór senat. Źródłem jego dochodu byłotributum (od 406 p.n.e. do 168 roku n.e.), środki z podatków nadzwyczajnych, z podatków z prowincji, a także 4% opłata uiszczana za sprzedaż niewolnika.
  • Aerarium sanctius populi Romani – była to kasa specjalnego przeznaczenia. Źródłem jej dochodu były wpływy z 5% opłaty od wyzwolenia niewolnika, a także część łupów wojennych.
  • Aerarium militare – wspomniany wcześniej fundusz, który utworzył August, miał on na celu zapewnienie wypłat żołnierzom przechodzącym w stan spoczynku. Opiekę nad nim pełniło trzech prefektów.

Źródła wykorzystane

  • Huerta de Soto Jesús, Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne, Warszawa 2009

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Jeżeli masz chęć wsparcia największego polskiego portalu o antycznym Rzymie w dalszym rozwoju i poprawie kodowania strony to będę bardzo wdzięczny za wejście w poniższy link i wsparcie mojej zrzutki.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Co nowego w świecie antycznych Rzymian?

Praktycznie co chwilę pojawiają się nowe informacje o nowych odkryciach i ciekawostkach o antycznym Rzymie. Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!